اميررضا اصنافي

دانشجوي كارشناسي ارشد علوم كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه شهيد چمران اهواز
 

 چكيده:
با روند روبه گسترش فناوري اطلاعاتي،كتابخانه ها بتدريج ازحالت يكنواخت و سنتي خود خارج مي شوند.بدين ترتيب،كتابخانه هااحساس مي كنند كه بايد با جريان روبه پيشرفت فناوري اطلاعات حركت كنند.ازطرفي،مكتوبات الكترونيكي،حوزه گسترده اي را شامل مي شود.يكي ازمنابع الكترونيكي كه بسيارموردتوجه قرارگرفته است،كتاب الكترونيكي مي باشد.افزوده شدن كتابهاي الكترونيكي به كتابخانه ها،سبب ايجاد تغييرات اساسي درمجموعه آنها مي شود.اين مقاله،سعي دارد كه ابتدا تعريفي جامع را ازكتابهاي الكترونيكي ارائه دهد و بعد به تحليل نقش آنها دركتابخانه ها بپردازد.مساله سخت افزاري اين كتابها،تغييراتي كه درفناوري كتابهاي الكترونيكي صورت مي گيرد و انگيزه استفاده ازاين كتابها دراين مقاله مورد بحث قرارخواهد گرفت.
كليدواژه ها:كتابهاي الكترونيكي-فناوري اطلاعاتي-دستگاه كتاب الكترونيكي خوان-كتابخانه مجازي-انقلاب الكترونيكي
 
مقدمه
با استفاده روزافزون ازرايانه دركتابخانه ها،به تدريج شكل سنتي خدمات كتابخانه ها،رنگ مي بازد.تغييرات روي داده،اجتناب ناپذيربه نظرمي رسند؛زيرا انقلابي كه فناوريهاي جديداطلاعاتي به وجودآورده است،پيامدهاي خويش را نيز به دنبال دارد.اغلب محققان ازاهميت استفاده ازرايانه درعلوم انساني آگاهي دارند؛اما شايد خيلي ازآنها ازتغييرات وسيعي كه درچندسال اخيررخ داده است چندان بااطلاع نباشند.درواقع،فناوري به شكل وسيعي نحوه انجام پژوهش را تغييرداده است.ازمهمترين محصولات فناوريهاي جديداطلاعاتي كه كتابخانه مجازي،برمبناي آن استوارمي گردد، مدارك الكترونيكي-اعم ازكتاب و مجله-مي باشد.تعداد كتابها و مجلات الكترونيكي با چنان سرعتي افزايش مي يابد كه مي توان آنرا انقلاب الكترونيكي ناميد.
امروزه،مكتوبات الكترونيك،حوزه گسترده اي را شامل مي شود.تحريرمطالب كتاب،مجله و روزنامه دريك نقطه ازجهان و چاپ كردن آن به صورت همزمان درچندنقطه ديگر متداول شده است.(1)
كتاب الكترونيكي چيست؟
اخيرا كتابخانه ها هنگام خريد كتاب ازكارگزان و ناشران، سياهه اي ازكتابهاي الكترونيكي را نيز دريافت مي كنند كه باعث تعجب كتابداران مي شود.آنها ازخود مي پرسند: ((كتاب الكترونيكي چيست؟ آيا شايسته توجه است؟))درواقع اولين مدل كتابهاي الكترونيكي دراواخردههه 1980ظاهرشد.درآن زمان،بازارچندان آماده پذيرش آنها نبود؛ولي امروزه اصطلاح كتاب الكترونيكي بتدريج جا افتاده و طرفداراني نيزبراي خود كسب كرده است.شايد يكي ازعلل پديد آمدن كتابهاي الكترونيكي،تلاش درجهت حذف كاغذ ازفرآيند چاپ باشد تا ضمن تقليل درهزينه ها،منافع نويسنده و ناشر افزايش يابد.
درابتدا،اين كتابها براي قشرتحصيلكرده اجتماع،طراحي شدند و اين انديشه وجودداشت كه مردم عادي هرگز نمي پذيرندروي يك صندلي بنشينند و براي خواندن كتاب،ساعتها به رايانه خيره شوند.درحقيقت،مطالعه كتاب به صورت مداوم روي صفحه رايانه،ازجمله كارهايي است كه مردم تنها وقتي كه انتخاب ديگري نداشته باشند انجام مي دهند.
كتابهاي الكترونيكي را به شكلهاي مختلفي تعريف كرد؛مثلا كتاب الكترونيكي اصطلاحي است براي تك نگاشتهاي الكترونيكي كه به شكل حرفه اي ويرايش مي شوند و براي محافظت ازكپي شدن،كدگذاري مي گردند.كتاب الكترونيكي،وسيله اي است كه خوانندگان،متنهاي الكترونيكي خودرا روي آن مي خوانند.نام مناسب براي اين دستگاه،((كتاب الكترونيكي خوان))[1] مي باشد.كتاب الكترونيكي را مي توان اينگونه تعريف كرد:
ذخيره اطلاعات يك كتاب درقالب ديجيتالي به صورتي كه بتوان آنرا روي صفحه رايانه مشاهده كرد.كتابهاي الكترونيكي را مي توان روي محملهاي ديجيتالي،نظير لوح فشرده(CD)،لوح فشرده ديجيتالي (DVD)،شبكه وب و جزآن منتشر نمود.مثلا،بسياري ازمنابع مرجع،نظير دايره المعارف بريتانيكا،فرهنگ وبستر، فرهنگ آكسفورد و ازاين قبيل،علاوه برقالب چاپي،برروي لوح فشرده و نيزشبكه جهاني وب قابل دسترسي هستند.بنابراين،چنين كتابهايي را نمي توان درجهان چاپي و كتابخانه هاي سنتي يافت و ازاين لحاظ، اين منابع،اثري منحصربه فرد به حساب مي آيند.براي مطالعه برخي ازكتابهاي الكترونيكي بايد همه متن كتاب را به رايانه شخصي خود انتقال داد و يا صفحه به صفحه يا فصل به فصل آنها را مطالعه كرد.(2)
باورود كتابهاي الكترونيكي به كتابخانه ها و تغيير مجموعه آنها،بايد كتابهاي الكترونيكي دركتابخانه ها چه نقشي دارند؟
براي پاسخ دادن به اين سؤال،3نقش براي كتابهاي الكترونيكي دركتابخانه ها درنظرگرفته شده و درباره آنها بحث خواهدشد.هرنقشي،وظيفه منحصربه فردي دارد.هروظيفه،تعيين مي كند كه كتابداران چگونه بايد كتابهاي الكترونيكي را انتخاب،خريداري،سازماندهي و توزيع نمايند.
    1. نقش اول،فناوري كتابهاي الكترونيكي جاري را به مراجعه كنندگان معرفي مي كند.كاري كه هم اينك،بخش گردش و امانت اكثركتابخانه ها،براي خوانندگان انجام مي دهند.بحث پيرامون اين نقش،توصيف مي كند كه چگونه كتابداران به صورت جاري،كتابهاي الكترونيكي را اداره مي كنند و نيز مشكلاتي را كه كتابداران با فناوري كتاب الكترونيكي جاري روبرو هستند بررسي مي كند.
سخت افزار
كتابخانه ها،كتابهاي الكترونيكي دستي را براي امانت دادن به مراجعان خريداري مي كنند.كتابداران،غالباRCA REB1100s, Rocket e-books را خريداري مي كنند.
گردآوري متن
كتابداران،نسخه هايي ازكتابهاي الكترونيكي را برمي گزينند كه درنوع كاغذي،بهترين و پرفروش ترين كتابها و به منظورجلب توجه مراجعين براي آشنايي با فناوري نوين هستند.پس ازانتخاب عناوين،آنها روي دستگاه كتاب الكترونيكي خوان،توسط كاركنان آموزش ديده جهت انجام اين وظيفه خاص،بارگذاري[2] و فراخوانده مي شوند.معمولا اين عناوين ازوب سايتهاي فراهم كنندگان بهترين و پرفروش ترين كتابهاي كاغذي موجود روي كتابهاي الكترونيكي، خريداري مي شوند؛همانندPowells.com , barnesandnoble.com .
تصورمي شود كه برخي كتابخانه ها،اقسام مختلف مشابه دستگاه الكترونيكي خوان را تركيب مي كنند.كتابداران بسياري،هردستگاه كتاب الكترونيكي خوان را براي يك طبقه خاص اختصاص مي دهند.بدين ترتيب،كتابخانه ها، درون اين دستگاههاي كتاب الكترونيكي خوان اسرارآميز،ادبيات رومي،غيرداستاني،موضوعات مربوط به كودكان و نيز بزرگسالان را دراختياردارند.
علامت گذاري
چون فناوري درحال ترقي است؛ تمركزبرعلامت گذاري روي دستگاه كتاب الكترونيكي خوان مي باشد.حتي اغلب اوقات، فهرست نويسي به خواننده ها توجه دارد تا عناوين كتابهاي الكترونيكي. بررسي بخش فهرست نويسي 25كتابخانه جهان نشان داد كه فقط 17كتابخانه،سخت افزار كتابهاي الكترونيكي را فهرست مي كنند.زماني كه كتاب الكترونيكي خوان،فهرست مي شود عناوين و پديدآورندگان درفيلدهاي700-500يا740 مارك[3] ،سياهه مي شوند.با توجه به اينكه عناويني به كتاب الكترونيكي خوان،افزوده و عناويني حذف مي شوند،به روزنگهداري فهرست نويسي ازمشكلات سياهه كردن عناوين دركتاب الكترونيكي است.
مشكل ديگر،عدم توانايي درضميمه كردن سرعنوانهاي موضوعي به عناوين خاص دردستگاههاست.فهرست نويسي اكثر كتابهاي الكترونيكي خوانها،درحكم يك سرعنوان موضوعي،فقط حاوي كتابهاي الكترونيكي هستند.با اين وجود،جادادن عناوين طبقه مشابه دريك دستگاه خواننده براي افزودن سرعنوانهاي موضوعي عمومي امكانات لازم را فراهم خواهد آورد.
گردش و امانت
به دليل آنكه،كتاب الكترونيكي خوانها گران و پرهزينه مي باشند؛لازم است كه  كتابخانه ها يك توافق نامه قابل استفاده و معتبر را امضا كنند كه چگونگي استفاده ازسخت افزاركتاب الكترونيكي را تعريف نمايد و متعهد پرداخت هزينه هاي جايگزين باشد.چون كتاب الكترونيكي خوانها، بخشهاي متعددي دارند(خواننده،سبك،پوشش،صفحه نمايش،يك دستگاه آداپتور و يك جعبه زيپ دار)، كتابخانه هاي بسياري،قالبهاي اضافي را كه همه اين بخشها را دربرداشته باشد خريداري مي كنند.نمونه اين كاردركتابخانه عمومي ريچموند [4] دربريتيش كلمبيا[5]صورت مي گيرد.
كاركنان بخش گردش و امانت اين كتابخانه و نيز كتابخانه عمومي پرينستون درنيوجرسي، به آموزش مراجعان درچگونگي استفاده ازكتابهاي الكترونيكي مي پردازند.
    2.  نقش دوم،عناوين كتابهاي الكترونيكي را براي مراجعاني كه متقاضي اين كتابها به صورت ويدئويي و صوتي هستند، فراهم مي كند.اين نقش،برعناوين،به خصوص عناوين كتابهاي الكترونيكي تكيه دارد.اين نقش،تغييرات مورد نياز رابراي يكپارچه سازي عناوين كتابهاي الكترونيكي دركتابخانه هايي كه عملكرد و سازماندهي آنها سنتي است توضيح مي دهد.
 
سخت افزار
ممكن است كتابخانه ها كتاب الكترونيكي خوانها را به منظور امانت دادن به مراجعان يا كارگذاشتن عناوين كتابهاي كتابخانه روي كتاب الكترونيكي خوانهاي شخصي مراجعان،خريداري كنند.با اين وجود،فناوري كتابهاي الكترونيكي جاري، مشكلاتي چندرا سبب مي گردد.يك مشكل، انواع متعدد كتاب الكترونيكي خوان است كه مراجعان ممكن است، آنها را ازدست بدهند.سوزان گيبونس[6]،درزمينه ارزيابي كتابهاي الكترونيكي اظهار مي دارد كه يك نوع كتاب الكترونيكي خوانها براي كتابخانه ها بهتر است.؛چون مراجعان به ندرت دريك لحظه بيش ازده عنوان را بررسي مي كنند، كتابخانه ها نيز نيازي به كتاب الكترونيكي خوانهاي گران با حافظه اي كه قادر به ذخيره سازي صدها و حتي هزاران عنوان كتاب را باشد،ندارند.
 
 گردآوري متن
كتابداران با مطالعه نقد و بررسيها راجع به كتابها آنهارا انتخاب مي كنند.درحال حاضر،Library Journal،برخي كتابهاي الكترونيكي را مورد نقد و بررسي قرار مي دهد.سياه كتاب[7]، منبع عمومي ديگري به منظور نقد كتاب براي كتابداران مي باشد ولي كتابهاي الكترونيكي را نقد نمي كند.ناشران كتابهاي الكترونيكي اميدوارند كه كتابخانه ها ازطريق مطالعه اين مجلات و ديگر منابع نقد و بررسي،نسبت به اشتراك عناوين آنها اقدام نمايند.
درزمينه نقش دوم،كتابداران،عناوين كتابهاي الكترونيكي را كه مراجعان آنهارا مطالعه خواهند كرد انتخاب مي كنند؛همچنانكه درنقش اول،كتابداران نسخه هاي الكترونيكي كتابهاي كاغذي عمومي را انتخاب مي كنند.چنانچه مراجعان ترجيح دهند كه پرفروشترين كتابها را درقالب كاغذي مطالعه نمايند،كتابداران مي توانند عناوين كتابهاي الكترونيكي را فقط براي دردسترس بودن خريداري نمايند.بيش ازهزارعنوان كتاب الكترونيكي درزمينه هاي مختلف توسط وب سايت www.Powlls.com  به فروش مي رسد.
كتابخانه ها بايد نويسندگان كتابهاي الكترونيكي مناسب را به مراجعه كنندگانشان معرفي كنند.همچون نقش اول، پس ازاينكه عناوين برگزيده شدند، توسط كارمندان زبده و آموزش ديده بارگذاري ميشوند.برخي ناشران و فروشندگان كتابهاي الكترونيكي، موانعي را براي خريد كتابداران ايجاد ميكنند.يك مانع اصلي اين است كه آنها براي پرداختها، فقط كارتهاي اعتباري را ميپذيرند.فروشندگان اصلي Amazom.com,Powells.com,Barnesandboble.com هستند  و سفارشهاي كتابخانه ها را مورد حمايت قرارميدهند.
علامتگذاري
تورق، عمومي ترين طريق براي مراجعه كنندگان جهت يافتن مواد خواندني دركتابخانه هاي عمومي ميباشد.يك مشكل اصلي درارتباط با كتاب الكترونيكي، نامرئي بودن آنها براي اين تورق گران است.ناشران كتابهاي الكترونيكي ميتوانستند با نشانه هايي قابل چاپ، يك پوشش هنري و يك صفحه سفيد توصيفي را براي چاپ برروي برگه هاي 5/8 در11 اينج به منظور جادادن دربندها و درصورت امكان، نرم افزار توليد قفسه هاي كتاب مجازي برروي رايانه ها را قراردهند.
ماداميكه فهرست نويسي درنقش اول،برروي دستگاههاي كتاب الكترونيكي خوان تمركزميكند، نقش دوم، عناوين كتابهاي الكترونيكي را فهرست ميكند.فهرست نويسي عناوين، توصيف بهتري را ازعناويني كه شامل سرعنوانهاي خاص مكمل براي عناوين خاص است، فراهم ميكند.
 
گردش و امانت
تمركزنقش دوم برروي عناوين به اين معني است كه مراجعان فقط عناويني ازكتابهاي الكترونيكي را انتخاب ميكنند كه دردستگاه كتاب الكترونيكي خوان، آنهارا بررسي و انتخاب كنند و بخواهند.فراهم كردن اين انتخاب، همگام با فناوري جاري كتابهاي الكترونيكي دشوارميشود؛ زيرا عناوين كتابهاي الكترونيكي به دستگاههاي كتاب الكترونيكي خوان مخصوص، پيوندميخورند.
مطلوبترين راه حل براي كتابخانه ها، امكان پياده شدن[8] هرعنوان كتاب الكترونيكي كتابخانه برروي سخت افزار شخصي مراجعان است. اين خدمت،هنوز براي دستگاههاي خواننده دستي فراهم نشده است. حال آنكه انتقال متون الكترونيكي كتابخانه برروي هارد ديسك دستگاه كاربران، ممكن است.دوكتابدار، امكاني را فراهم كردند كه به مراجعان اجازه ميداد به انتخاب عناوين پياده شده برروي حافظه كتاب الكترونيكي بپردازند.ديبورا ويسان[9] كتابدار كتابخانه عمومي پچوگ مدفورد[10] درنيويورك،عناوين مناسبي را براي هريك ازدستگاههاي كتاب الكترونيكي كتابخانه اش خريداري ميكند.سوزان گيبونس درپروژه ارزيابي كتاب الكترونيكي، ارتباط همه عناوين كتابهاي الكترونيكي را به كليه دستگاههاي خواننده كتاب الكترونيكي كتابخانه، منظور خود قرارميدهد. وي ازطريق سايت Audio.com همه كتابهاي شنيداري ديجيتالي را درقالب MP3 براي كتابخانه درپروژه خود خريداري كرد.
نقش سوم
اين نقش از خصايص منحصر به فرد كتابهاي الكترونيكي براي بهبود خدمات كتابخانه اي سود ميبرد.پيشبرد خدمات كتابخانه اي با كتابهاي الكترونيكي به تغييراتي درفناوري كتاب الكترونيكي و سازماندهي كتابخانه نيازمند است.
سخت افزار
كتابخانه ها به صورت آرماني، قادرخواهند بود كه  عناوين كتابهاي الكترونيكي خود را دردستگاههاي خواننده كتاب الكترونيكي مراجعان خود، پياده كنند و به اين  ترتيب، آنها نياز به خريد يا نگهداري سخت افزار را نميپذيرند.پياده سازي متن ازكتابهاي الكترونيكي  ازپايگاههاي اطلاع رساني در وب، درعرض چند دقيقه ميتواند صورت بگيرد. بخش گردش و امانت كتابخانه عمومي كالامازو[11]، درقراردادي با Audio.com  براي ديجيتالي كردن كتابهاي شنيداري درقالب MP3 بين اول مارس 2001 تا 28 فوريه 6000 دلار پرداخت.80درصد از عناوين خريداري شده مورد نيازمراجعان است.كاركنان اين كتابخانه، ميتوانند عناوين مورد درخواست مراجعان را درزماني كه اين عناوين درخواست شده درليست شماره جاريNew York Times Best Seller آمده باشد، خريداري كنند.پياده كردن ديجيتال، عناوين خاص را زماني كه كليه نسخه هاي سايركتابخانه ها موجود نباشند، فورا دردسترس قرارميدهد. كاركنان بخش سمعي و بصري، عناوين را خريداري ميكنند، آنرا به صورت MP3 تبديل ميكنند و به مراجعه كننده ارائه ميدهند.
علامتگذاري
نقش سوم، نيازمند پشتيباني تورق و فهرست نويسي مشروح درنقش دوم است.افزون براين، چون خريد فوري كتابهاي الكترونيكي مطابق درخواست مراجعان ميباشد، فهرست كتابخانه ها عناوين كتابهاي موجود درپايگاههاي وب فروشندگان كه جهت پياده سازي فوري دراختيارهستند، را سياهه ميكنند.به اين ترتيب، حتي فهرست يك كتابخانه كوچك قادراست دهها يا صدها هزار عنوان كتاب الكترونيكي را سياهه كند.
گردش و امانت
همانگونه كه ذكرشد، فرم آرماني براي كتابخانه ها، قابليت بارگذاري عناوين كتابهاي الكترونيكي كتابخانه برروي سخت افزار دستي مراجعان است.نرم افزاري، جريان كار را بررسي ميكند.زماني كه تاريخ بازگرداندن رسيد، عناوين به صورت خودكار ازروي وسايل مراجعان پاك ميشوند. اين حذف شدن هنگام بازگرداندن مورد، سررسيدن موعد و دسته بندي مجدد و … صورت ميگيرد. افزون براين، عناوين مهم موجود ميباشند و نظامهاي گردش و امانت كتابخانه اي به صورت خودكار، ازطريق پست الكترونيكي به مراجعان خود اعلام ميدارند كه سياهه عناويني را كه اكنون دريافت ميكنند، نگهداري مي نمايند.
تحليل اين سه نقش
نقش اول برسخت افزار كتاب الكترونيكي متمركزاست كه يك وظيفه تحسين برانگيز جهت معرفي فناوري كتابهاي الكترونيكي جاري به مراجعان انجام ميدهد.متاسفانه، مديريت و كنترل فناوريهاي كتابهاي الكترونيكي براي كتابداران دشوار است. پيوستن عناوين كتابهاي الكترونيكي به دستگاههاي خواننده كتابهاي الكترونيكي خاص، بزرگترين مشكل است.
نقش دوم برعناويني ازكتابهاي الكترونيكي تمركزدارد كه فناوري كتاب الكترونيكي را با كاركتابخانه سنتي ادغام ميسازد.اجراي كامل نقش دوم، نيازمند تغييراتي درفناوري كتاب الكترونيكي توسط ناشران كتاب الكترونيكي است.تغييراتي كه ممكن است انجام دادنشان براي ناشران مفيد نباشد.هيچ يك ازنقشهاي اول و دوم، براي مراجعان يا كتابداران به منظور استفاده ازكتابهاي الكترونيكي، انگيزه اي به وجود نمي آورند.ولي نقش سوم اين انگيزه را درآنها ايجاد ميكند؛ زيرا اين نقش، توانايي كتابخانه ها را درجهت فراهم آوري كتاب براي مراجعه كنندگان، بهبود ميبخشد.بنابراين بهترآن است كه توزيع كنندگان كتابهاي الكترونيكي را تشويق كرد تا همكاري ميان كتابخانه عمومي كالامازو و Audio.com را الگوي تجاري خود قراردهند.(3)

پانوشتها:

[1] E-Book Reader
[2] Download
[3] Machine Readable Cataloging
[4] Richmond
[5] British Columbia
[6] Susan Gibbons
[7] BookList
[8] Download
[9] Deborah Wiesehan
[10] Patchogue Medford
[11] Kalamazoo

منابع:

1-محسني،منوچهر(1380).جامعه شناسي جامعه اطلاعاتي.-تهران: نشرديدار.
2-كوشا،كيوان(1382).فرصتها و چالشهاي نشركتاب درمحيط شبكه جهاني وب.-فصلنامه كتاب،دوره 14،شماره1.

3-Rippel,Chris,”what is the role of E-Books in libraries?”Central Kansas Library.Available: http://skyways.lib.ks.us/central/ebooks/ 16k   ( 23 october 2003)
 What is the role of e-books in libraries? Prepared by Central Kansas Library System 1409 Williams Street Great Bend, Kansas 67530 316-792-4865 crippel@ckls.org http://www.esrl.lib.md.us/internet/19