نگرشي اجمالي به زبان تركي محمود ملابهرامي بررسي آثار بدست آمده از سرزمين ايران امروزي نشان مي‌دهدكه در حدود 9 الي 8 هزار سال پيش ساكنان اين سرزمين از مرحله‌ي شكار، جمع‌آوري دانه‌ها و ميوه‌ها و غارنشيني به روستانشيني ره سپردند و پس از آن با كشف آتش به زراعت و اهلي كردن حيوانات وارد مرحله‌ي نويني از تمدن شدند. روستانشيني در هزاره‌ي پنجم پيش از ميلاد رواج يافته است. اقوام ايلامي التصاقي زبان با الهام از اقوام هم ريشه‌ي خود سومريان به تأسيس تمدن ايلام و پس از آن دولت شهر شوش در سه هزار سال قبل از ميلاد نايل آمدند. سومريان كه خط را ايجاد كرده بودند، به نگارش آثار فكري همت گماشتند و ايلاميان نيز از آنان آموختند. ايلاميان با گذر از مرحله‌ي سفال، سراميك، مفرغ و آهن و با تأسيس يك دولت سراسري در 2500 سال قبل از ميلاد بناي تمدن درخشاني را نهادند. آنچه حائز اهميت است زبان اين تمدنها زباني است كه ده‌ها و صدها كتيبه، سنگ‌نوشته و گل‌نوشته به يادگار مانده و فرهنگ تمدن را تا به امروز انتقال داده است. مناسب‌ترين راه براي گروه‌بندي زبانها توجه به بند ساختاري آنهاست. زبان اين تمدنها التصاقي يا پيوندي بوده است. همه‌ي زبانهاي وارد در اين گروه داراي يك ريشه و قوانين دستوري ـ گرامري يكسان هستند. در ژئوپوليتيك اين زبانها را متعلق به خانواده‌ي زبانهاي اورال ـ آلتايي مي‌دانند كه امروزه زبانهاي كره‌اي، فنلاندي، منچوري، تركي، مجاري را جزو اين خانواده مي‌شمارند. مورخان و زبان‌شناسان اقوام بعدي سرزمين ايران را اخلاف ايلاميها مي‌دانند و به نوشته‌ي ابواسحاق ابراهيم ابن‌محمد استخري سنه‌ي 328 هجري در كتاب «المسالك و الممالك» زبان آنان تا آن زمان ـ قرن چهارم هجري ـ باقي بوده است. تمدنهاي بعد از ايلاميان همگي داراي زبان التصاقي بوده‌اند. از اين سلسله تمدنها مي‌توان فوتي‌ها، لولوبيها، مانناها، كاسي‌ها، اورارتوها و غيره را نام برد. علاوه بر اين، دو قبيله از شش قبيله‌ي مادها نيز داراي زبان التصاقي بوده‌اند، بنام قبايل «بودي اوي‌ها» و «مغ‌ها». سومرها در جنوب عراق امروزي ـ بين‌النهرين ، بين رودهاي دجله و فرات ـ و شمال غرب خليج از آن جمله در بابل مسكن گزيدند و تمدن و مدنيت درخشاني را بنيان نهادند. زمان آمدن سومرها به اين مناطق دقيقاً‌ معلوم نيست اما متخصصين تاريخ قديم نشان داده‌اند كه سومرها از 4500 سال قبل از ميلاد در اين مناطق با عظمت‌ترين مدنيت تاريخ بشري را بوجود آورده اند. شهرهايي نظير اور ـ اورك، ائرئخ، نيپپور، كيش، له‌كش، لرسا و. . . كه مركز مدنيتهاي بزرگي بوده‌اند، بنا شدند. تخميناً سومرها 5000ـ4500 سال قبل از ميلاد به بين‌النهرين آمدند. سومرها از آسياي ميانه كه موطن اصلي تركان است، با عبور از آذربايجان به عراق آمدند. پرويز شعري درباره‌ي زبان سومر مي‌گويد: «زبان سومري قديمي‌ترين زبان نوشته‌ شده‌ي بشريت است». علي پاشا صالح در اثر خود بنام حقوق تاريخ (تاريخ حقوقو) درباره‌ي زبان سومري مي‌نويسد: «طايفه‌هايي كه مدنيت سومرها و هيت‌ها را بوجود آورده‌اند، ترك بوده‌اند و اولين زباني كه بشريت به آن تكلم كرده‌ است، تركي بوده است و بسياري از ريشه‌هاي كلمه‌هاي زبانهاي امروزي تركي است. . .». محمود كاشغري در كتاب «ديوان لغات الترك» درباره‌ي منشاء تركان مي‌نويسد: «الترك في الاصل عشرون قبيله بعتزون كلهم الي ترك ابن يافث ابن نوح النبي صلوات الله عليه» يعني تركها بيست قبيله بودند كه همگي از پسر نوح (ع) بنام ترك پا به هستي گذاشته‌اند. آكادميك ن. يامار هم اين فكر را تأييد مي‌كند كه در اين نژاد سه دسته مشخص است: 1ـ اورارتوها يا وانلي‌ها ـ ساكنان قديم تركيه‌ي شرقي، كاسي‌ها ـ ساكنان قديمي لرستان امروزي و هيت‌ها (فيت‌ها ـ ميت‌ها) 2ـ ليگ‌ها، كاري‌ها، ميسي‌ها، آتروسك‌ها، آتريليش‌ها (ساكنان اصلي جزيره‌ي كرت) 3ـ ايبرها (آباء و اجداد گرجي‌ها)، باسك‌ها همگي اينان به زبان التصاقي تكلم مي‌كردند كه سومرها هم از دسته‌ي آن نژاد بوده‌اند، اما در زمانهاي خيلي قديم از آن دسته جدا شده‌اند. علاوه بر اين ز. ژامپوسكي ،ا.ا. گرانتوفسكي،ق. لوكونين با تحقيقات علمي گسترده نشان دادند كه در كتيبه‌هاي 3500 سال قبل قبايلي كه در اطراف درياچه‌ي اروميه مي‌زيستند و به نام توروك و توريخي ناميده‌ شده‌اند، همان تركان هتند. هرودوت مورخ يوناني در 2500 سال قبل ساسپرها را كه در اطراف رود ارس مي‌زيستند، ترك زبان معرفي مي‌كند. ق. آمسكيسويلين در مورد ساسپرها و ساويرها كه امروزه هيچ زبان‌شناسي در ترك زبان بودن آنها ترديدي ندارند اعلام مي‌كند كه 2500 سال پيش در سواحل رود ارس زندگي مي‌كرده‌اند. ف.ق. ميسشكو اسكيت‌هاي پنج قرن قبل از ميلاد را از تركان مي‌داند. ن. باسكاكوف، اي. ماركوارت، ر.راسك، اي. كيمسكي، و.ف. مينورسكي، ز.اي. ژامپوسكي، ن.و. پوقولوسكايا، ميتيلنلي زاخارين، و. رادلف، ريونيسي، پرينگه‌نين، آ.زاكار، ن.پوپر، س.اولژاس و صدها محقق ديگر سكاها يا اسكيت‌ها و كاسپي‌ها را ترك زبان مي‌دانند كه در قرنهاي پيش از ميلاد در آذربايجان مي‌زيسته‌اند. و همچنين بطور كلي مي‌توان گفت كه قرار گرفتن زبانهاي سومري و ايلامي و تركي در يك گروه، چنانچه در بالا ذكر شد، دربين زبان‌شناسان واقعيت بي‌چون و چرايي است كه اكثر دانشمندان زبانهاي سومر‌ها و ايلامي‌ها را پروتوتورك مي‌نامند. خويشاوندي اين زبانها تا حدي است كه هومل زبان‌شناس بزرگ آلماني قرن بيستم با 350 واژه‌ي باقي‌مانده از زبان سومري جملاتي ساخت كه امروزه هر ترك زباني مفهوم آن جملات را به وضوح مي‌فهمد و اين دليلي آشكار بر خويشاوندي اين زبانهاست، اما امروزه زبانهاي دنيا به سه دسته تقسيم مي‌شوند: 1ـ زبانهاي تك‌هجايي: مانند زبان چين، تبت، سيام و زبانهاي جنوب شرقي آسيا. در اين زبانها كلمات تك‌هجايي است و پسوند و پيشوند ندارند. 2ـ زبانهاي تحليلي يا تصريفي: مانند زبانهاي هند و اروپايي، در اين زبانها ريشه‌ي كلمات هم ضمن صرف، تغيير مي‌كند. 3ـ زبانهاي التصاقي (Agglutinantes) : مانند زبان تركي و گروه زبانهاي اورال ـ آلتاييك جزو زبانهاي التصاقي هستند. در اين زبانها كلمات جديد از اضافه كردن پسوند به ريشه‌ي كلمات ايجاد مي‌شوند و اين مسأله سبب پيدايش لغات جديد و غناي لغوي مي‌گردد. اين پسوندها تابع آهنگ ريشه هستند و به آساني از آنها قابل تشخيص‌اند؛ مانند (آت = اسب)، (آتلار = اسب‌ها)، در اين زبانها ريشه ثابت مي‌ماند و در تصرف تغيير نمي‌كند. زبانهاي اورال ـ آلتايي به دو دسته تقسيم مي‌شوند: 1ـ زبانهاي آلتايي: تركي، مغولي، تونقوز و منچو 2ـ زبانهاي اوراليك: فين، مجار، سامويت. از نظر ساختمان و مورفولوژيك التصاقي است. كلمه‌ي آلتايي به معني آلتين داغلاري (كوههاي طلايي) مي‌باشد. ويژگيهاي زبانهاي آلتايي به نظر ويدرمان عبارت از 14 ويژگي است: هماهنگي صداها، نبودن جنس و حرف تعريف، صرف بوسيله‌ي پسوند، در صرف اسماء صفات ملكي بكار مي‌رود، اشكال افعال غني و متنوع هستند، حرف اضافه (وند) بعد از كلمه مي‌آيد، بعد از اعداد جمع بكار نمي‌رود، مقايسه با مفعول منه (دن) انجام مي‌شود، فعل معين بودن (ايمك) است، براي منفي كردن، فعلي مخصوص وجود دارد، پسوند سؤال (مي ـ مو) موجود است، بجاي حرف ربط از اشكال فعل استفاده مي‌شود. در خاتمه بطور كلي خانواده و اعضاء زبان تركي آورده مي‌شود:     تورك ديلي اغوز: استانبول توركجه‌سي ــــــ توركيه ـ قبرس ـ تراكيا(يونان) ـ بالكان ـ يوگسلاوي ـ آلمان آذربايجان توركجه‌سي ـــــ قوزئي، گونئي آذربايجان، كركوك(عراق)(بوتون ايران توركلري توركمندن سونرا) گاگاووز توركجه‌سي ــــــــ رومانيا(دوبروجه) ـ بلغارستان‌ـ اوكراين ـ مولداوي توركمن توركجه‌سي ــــــــ توركمنستان ايران ـ افغانستان ـ اوزبكستان قيبچاق: قاراقالپاق توركجه‌سي ــــــــ اوزبكستان ايچينده اوزه‌رك جمهوري قيرقيز توركجه‌سي ـــــــــ قيرقيزستان اوزبكستان ـ مغولستان ـ تاجيكستان ـ پاكستان قازاق توركجه‌سي ـــــــــ قزاقستان ـ اوزبكستان ـ توركمنستان ـ دوغوچين آلتاي توركجه‌سي ـــــــــ آلتاي اوزه‌رك جمهوريتي (روسيه فئدراسينو ايچينده) نوقاي توركجه‌سي ـــــــ استاوروپول ـ قاراچاي چركس ـ هسته‌خان(روسيه) بلغار: قازان (قاقار)‌توركجه‌سي ـــــــ تاتارستان ـ چواشستان باشقرد توركجه‌سي ـــــــــــ باشقردستان ـ اوزبكستان ـ تاتارستان قاراچاي، بالكار توركجه‌سي ـــــــــــ قاراچاي چركس ـ كاباردانو، بالكار قوموق توركجه‌سي ـــــــــــ داغستان اوزه‌رك جمهوريتي كارائيم توركجه‌سي ـــــــــــ لهستان ـ اوكراين ـ ليقوني ـ روسيه‌ كارلوق ـ اويغور: اوزبك توركجه‌سي ــــــــــ اوزبكستان ـ افغانستان ـ قيرقيزستان ساري اويغور توركجه‌سي ـــــــــــ قانسوايالتي (چين) يئني اويغور توركجه‌سي ـــــــــــ سين كيانك ايالتي (چين) ـ قزاقستان سالار توركجه‌سي ـــــــــــــ سيونخوا قانسو ـ ته اين‌خار (چين) اويغور ـ اوغوز : تووا توركجه‌سي ــــــــــــ تووا اوزه‌رك جمهوريتي (روسيه) توفا (قاراقاش) توركجه‌سي ــــــــــــ ايركوتسك (روسيه) فاكاس (آباكان) توركجه‌سي ــــــــــ خاكاس اوزه‌رك جمهوريتي شور توركجه‌سي ـــــــــــــــ كمروف ايالتي (روسيه) بارابين توركجه‌سي ــــــــــــ بارابين چولو (روسيه) چؤليم (كوته‌ريك) توركجه‌سي ـــــــــــــ تومسك ايالتي (روسيه) چوواش ديلي ـــــــــــــ چوواشستان اوزه‌رك جمهوريتي ياقوت ديلي ـــــــــــــ ياقوتستان اوزه‌رك جمهوريتي منابع و مأخذ: 1ـ سيري در زبان و لهجه‌هاي تركي، تأليف دكتر جواد هيئت 2ـ توركلرين تاريخ و فرهنگين بير باخيش، تأليف دكتر جواد هيئت 3ـ ايران تورك لرينين اسكي تاريخي (تاريخ ديرين تركهاي ايران)، تأليف پروفسور محمدتقي زهتابي 4ـ ديوان لغات الترك، تأليف محمود كاشغري 5ـ تواريخ هرودوت 6ـ آذربايجان در سير تاريخ ايران تأليف رحيم رئيس‌نيا 7ـ ماهنامه توپراق شماره‌هاي 1و2و3 www.shanlisehend.blogfa.com