عرب، فارس و تورک ديللری ديباچه انگين و زنگين ديليميزين دردانهلري اؤز قاورام دايرهسينه صينير تانيمادان، ديار ـ ديار آخميش و اؤز چيچكلي بايراغيني چئوره اقليمينين قالالارينا تاخميش، صامباللي وئريم ـ وئرگيلريني ديللرين صوصاميش واديلرينه صاچيب، ياغ ـ باللي كلمهلريني ديللره ياخميشدير. تورك ديلينين مدني اقليمي و جغرافياسي مين ايلدن آرتيق بير تاريخه داياناراق اؤز سؤزجوكلريني، آتالار سؤزنو و بويلامالاريني (ملي حماسي ادبياتيني) الي آچيق جؤمرد كيمي ديلهين ديللره پاي وئرميشدير. انگلوساكسون ديللرده قازانديغي يئر كيمي، يونانجايا، ايتاليانجايا و اسپانيولجايا لغت ائلچيلري گؤندرميشدير. توركجه، روس ديلينينده ناخيشلي سارايلارينا پرياؤرپكلي لغت گلينلري گؤندرميشدير. «اوشاق»، «باشماق»، «قابان»، «قيلينج»، «داشقا»، «قوش» و … كيمي يوزلرجه لغت هلهده روس ديلينده اؤز تاريخي يئريني قوروماقدادير. دنيانين بلكهده ان مكمل ديلي اولان عربجهايلهده لغت اؤدهشمهسي خياليندا اولموش تورك ديلي، ان درين تأثيريني فارس ديلينه بوراخميشدير. البته كه بو آليش ـ وئريش مناسبتينده فارس ديليندن چوخ ـ همده چوخ قارداشليق پايي آلميشدير. بوتون ديللر آراسيندا مختلف سببلر اوزوندن قارداشليق دوغار. بير جغرافي حوزهنين ايچينده دانيشلان ديللرين بير ـ بيرينه ياخينلاشماسي او سببلردن بيريدير. دنيادا قافقاز ديللريندن بير بيرينه داها اوزاق ديللر احاطه ائدن گروهدان باشقا زنگين بير ديل گروهو يوخدور. ديل بيرلشمه سببلرينين اندر نوعو، بير دينين اوچ مختلف ديل گروهلاريندان اولان اوچ ديلي بير ـ بيريايله قوجاقلاشديرماسيدير. گرچي عيسويليك بير واحد هند ـ اروپا ديللر گروهونون اوروپا بؤلمهسينين، لاتين الفباسيني واحد الفبا اولاراق قبول ائتمهسينه سبب اولموشدور، اما اوچ آيري ديل گروهوندان صاييلان عرب (سيميتيك ديللردن) فارس (هند ـ اروپا ديللريندن)، تورك (اورال آلتائيك ديللردن) واحد الفبايا، واحد لغت ايله ادبيات مداخله و مبادلهسينه و مشترك اوچلو ديللرده يازماغا و ياراتماغا نائل اولموشدور. بو ايسه اُمتين ان چوخ ديللي ملتينين ان شعورلو ملتي اولماسينا باعثدير. ايرانلي بير تورك، الله تعاليايله، مقدسلريايله، امتله و اسلام دنياسينا چاتديرماق ايستهديگي سؤزلري عربجه يازار و دانيشار، سؤزلريني امتين ايكينجي مشترك ادبي آنلاشما ديلي اولان فارس ديليايلهده يازار و معروضهلر سؤيلهير، اؤز ـ بؤزويله و چوخ ياخين آداملاريايله توركجه دانيشار. توركون توركجهسينين يوزده اوتوزو (30%) ايسه عرب و فارس ديللريندن آلينان لغتلردن عبارت اولان بير ديلدير و فارس ديليايله تورك ديلي عيني سويهده عرب ديليندن همين مقداردا (30%) تأثير آلميشلاردير. ديللرين قايناق اولما قابليتي او ديلده موجود اولان عنصرلرين باشقا ديله ترجمه اولونماسينا قارشي چيخار؛ آنجاق بو محدوديت مختلف اؤلچولرده و كيفيتلرده حاللانار. مثلا بير ديلين روحو او ديلده هيجانلانديريجي، نيسگيللي و آغريلي ـ آجيلي لغتلر و و او احوالي فونم گوجويله انتقال ائتديرن باغلاييجيلار اعتباريايله زنگين اولور؛ باشقا بير ديل معيشت لغتلري و مختلف چرچيوهلردهكي ايلكين اجتماعي حياتدا ايشلهنن ديل عنصرلري جهتجه دولغون صاييلير؛ ديگر بير ديل فلسفي و دوشونجه قابليتلرينه صاحب اولان بير ديل اهميتيني قازانا بيلميشدير. باشقا بير جهتده بير ديلين باشقا ديللردن لغت ادخالينين كميتي و او لغتلري نئجه قبول ائتديگيندن آصيلي اولماسيدير. محض بو و بوكيمي بير نئچه باشقا ملاحظهلر و سببلر بير ديلين باشقا ديليه ترجمه ايشيني چتينلشديرير. آيريجا تورك ديلينده افعال زنگينليگي بو ديله اولونان ترجمهنين اصيل متندن داها چوخ اختصارينا سبب اولور. آنجاق هم فارس ديلي و همده تورك ديلينين عرب ديلينه نسبتاً جوان ديللر اولدوقلاري اوچون، ائلهجهده بو ديللرده ادبياتين عرب ديليايله مقايسهده داها آز اولدوغو اوچون بو ايكي ديل جدي معنالارين افادهسينده محتشم عرب ديليندن بورج آلماقدان چكينه بيلمهيهجك درجهده بو ديله محتاج اولموشدور. فيروزآبادي هله 7 اينجي عصرده يازيلميش قاموسوندا 2000 عنوان عربديلينين لغت كتابيندان استفاده ائتديگيني يازير. بو صايي فارس و تورك ديللرينده يازيلميش لغتنامهلرله مقايسه ائديلديگينده ايشين وخامتي اورتايا چيخير.[1] دئمك اولار كي هم عرب ديلينين واز كئچيلمز قابليتلري اوزوندن همده دين ديلي اولدوغو سببله عالملريميز بو ديلده و ايكينجي درجهده فارس ديلينده يازماغي ترجيح ائتميشلر. اونلار مسلمان دنياسيندا تورك ـ فارس دئمهدن واحد ايدئولوژيك ديل داليسجايديلار. ديني ادبيات اروپانين سياستچي جهود شرقشناسلارينين ياخين شرقه ـ خصوصيايله اسلام دنياسينا ـ «آشيري ملتچيليگي» آشيلاماسيندان اول، اسلامين اوچلو ديللري اولان «السنة ثلاثة اسلاميه» عبارهسي اؤز قدرت و حاكميت كؤلگهسيني مسلمانلاردان قيزيرقانماميشدي. ائله بوناگؤرهده «امت واحده» بيرلشديريجي عاملي آلتيندا بيرگه ياشايان دوشونر و اورهديجي اؤگرهديجيلر ديل، تورپاق و بايراق آييرمادان، يالنيز انسانليغين تعاليسي، ترقيسي و رفاهي اوغروندا يازيب ياراتميشلار. اونلارين فكريجه انسانين معنوي يوكسهليشي، گليشمهسي و راحت ياشاماسيندان داها اهميتليسي يوخدور. اونلار اوچ مهجور و قاپالي ديلدن اوچ جانلي ـ علمي ـ مدني ـ ادبي ـ ديل ياراتميشلار. بير زمان اورال و آلتاي صيرا داغلارينين آراسيندا وار ـ گلده اولان تورك ديللري اتل (وولقا)چايينين آخيشيايله قافقازا سوزوب، اسلاملاشميش دنيايا قوووشوب، عالملرله قايناشيب، علم آلووو ايله آليشيب، بو معنوي ـ مدني بيرلشمهدن و مؤاثرهلردن «تورك» ديلي يارانميشدير. تورك ديللي عالملر عرب و فارس ديلينين ياراشيقلي دونونو اؤز فكرلرينين بويونا بيچيب گئيديرميش، بعضاً ده عئيني كتابي توركجه اولاراق يئنيدن يازميشلار. بو توركجه يازميش اولدوقلاري كتابي داها باشقا بير كوتلهيه چاتديرماق اوچون فارسجا ايلهده يازميشلار. (بؤيوك شهريار دئيير: ائليمين فارسيجادا درديني سؤيلر ديلييم من). ملااحمد مقدس اردبيلينين «عقائدالاسلام» اثري ايلك دفعه ملااحمدين قلميايله توركجه همده اصيل آذربايجان توركجهسيايله يازميش، صونرا اؤزو اونو فارس ديلينه چئويرميشدير. آذربايجان دا و ايراندا واحد مدنيتين ياراديجيسي اولان اسلام عالملري اؤز فلسفي ـ ديني ـ علمي ـ ادبي فكري اثرلريني عرب ـ فارس ـ تورك ديللرينده يازميشلار. بو اؤلچولر بعضي جغرافيالاردا و دؤورلره گؤزه گلمهيهجك درجه دگيشيلميشدير. يعني عباسي خلافتينين ساراييندا عربلرين تأثيري گوجلويكن عرب ديلي و ادبياتي گوجلو اولموش، تورك سركردهلر و سياستچيلرينين سارايدا چوخ اولدوقلاري زمان تورك ديلي و ادبياتي و فارسلار چوخلوقدايكن فارس ديلي ديرچلميشدير. آنجاق بو ديللرين بيرينين ديرچليشي ديگرينين چؤكوشو معناسيندا اولماميشدير. كوتلهلري آراسيندا يازيب اوخوما مقداري دا او كوتلهنين ديلينده يازيلي اثرلرين تأليف ائديلمهسيايله بير باشا باغلي اولموشدور. بعضاً يازيب اوخويا بيلنلرين فارسينين دا توركونونده عربينين ده عرب ديليني اوخويوب آنلايا بيلمهسي اوچون كتابلار و حتي منشآت و ترسلات دا بو ديلده اولموشدور. بو گون اليميزده اولان بو صاييدا عرب ديلينده تورك ديللي عالملرين تأليفاتي او نيتين محصولدار اثرلريديرلر. اسلام ديلي حتي عربلرينده اؤز ديلينده صاييلماياجاق درجهده عربلرين «لغةالجلف» دئديكلري عربجهايله فرقلي بير اسلوبدا و شيوهده پيغمبريميز واسطهسيايله انسانلارا گؤندريلميش و يازيلميشدير. قرآن كريمده بو مقدس كتنابين فصيح عرب ديلينده گؤندريلمهسي قيد اولونموشدور و حتي عربلر بو ديلي آنلاماقدا بيرآرا چتينليك چكميش و بعضيلري اونو اؤگرهنمكله مشغول اولموشلار. بو عربلرده اولدوغو كيمي تورك و فارسلاردا حتي هندوستانليلاردا دا اولموشدور و عرب اولمايان مسلمانلار بو ديلي عربلردن داها آرتيق منيمسهميشلر. عرب ديلينده يازيلميش كتابلارا و او ديلين ادبيات تاريخي و ليتراتورو ايله تانيش اولدوغوم قدر، عربجه كتاب و اثرلر يازان تورك ديللي مولفلرين و اثرلرينين صايي عرب ديللي مولفلردن و اونلارين يازديغي اثرلردن كميت و كيفيت اعتباريايله آز دگيلدير. بعضي دگيشيك اتنيك قوروپلارينين توپلاشديغي منطقهلرده بو مكتوبلاشمالاريدا احاطه ائتميشدير. شيخ شامل آواري داغستانينين ياخين كندلر و شهرلرين اهاليسينه و علماسينا يازديغي مكتوبلار و حتي عمومي مراجعتلر و بيانيهلر ده عرب ديلينده اولموشدور. وجهينده خراساندا «فصوصالحكم»ين شرحي تورك ديلينده يازيلميش و يا شيرازدا حالي اردبيلي اصولي ـ كلامي مقالهلريني عربجه، فلسفي مقالهلريني فارسجا و نوحهلريني تورك ديلينده يازميشدير. تورك ديلينده نه يوسف و زليخالار، نه فرهاد و شيرينلر، نه ليلي و مجنونلار قوشولموشدور. قطعيته ياخين بير تخمينه گؤره تورك ديلينده يازيلميش و بو گونه قدر چاپ ائديلمهميش 000/450 عنوان كتاب دنيا كتابخانالاريندا موجوددور. بو اثر او 000/450 دن بيريدير. تورك ادبياتي (عمومي ليتراتور) بو قدر زنگين و درين بير ادبياتدير، آنجاق اؤگرهنيلمهيه، كشف و تانينماغا و نشر ائديلمهيه محتاج قالميش وهلهده قالميش بير مظلوم و آرخاسيز ادبياتدير. بونون سببلريندن ان باشليجاسي بو ديلين عمومي وحدت عامللري و عنصرلرينين ايتيريلمهسيندن ايرهلي گلمهميشمي؟ بو ديلده يارانميش اونجا ليتراتورون ايران ـ توركيه ـ شوروي كيمي اوچ اساس سياسي ـ جغرافي اقليمي اولموشدور و بو كتابلار شرقشناسليق و توركولوژي ايله محدود وضعيتده مشغول اولان تورك ديلي دنياسينين سرحدلريندن خارج اولان علمي آراشديرما دائرهلريندن باشقا يالنيز بو اوچ اؤلكهده اؤگرهنيلمهلي و نشر ائديلمهليايكن، بو اوچ اؤلكه توركلرينين باشي قارا بلالاردان اسكيك اولماميشدير. بير طرفدن بيزده (ايراندا) 50 ايلليك اؤتري قاداغا، ديگر طرفدن ايسه توركيه و سووهت جمهوريتلرينده بو ديليه تطبيق ائديلن داها قورناز قاداغالار و فرهنگي ژنوسيد اولان الفبا دگيشديريلمهسي و آزاد بوراخيلسادا قونشو توركلره قارشي جاذبه واسطهسي كيمي آلت ائديلمهسي و نهلر.. نهلر… حال بوكي اگر هئچ دگيلسه الفباميز اسكيسي كيمي واحد اولسايدي ايتيرديگيميز بير چوخ امكاني اله كئچيره بيلميش اولوردوق. ديني وحدت آلتيندا بيرلشمهنين، ديليميزين گئنيشلنمهسي و ياييلماسيندا، داها باشقا بير عنصر اولاراق اونودولماز و دانيلماز رولو اولموشدور. اسلام الفباسي و توركجهميزين بو الفبادا واحد يازي قايداسي، ديليميزه آيريجا بير اوخوناقليليق و آنليشيلاجاقليليق امكاني ياراتميشدي. «علي» آدي توركجه يازي دا اولدوغو كيمي «علي» يازيلماقلا بوتون توركلر اونون آنلامينين نه اولدوغونو ـ «امام علي» حاقيندا و بوتون مشهور «علي» آدلي سيمالار حقينده بير ييغين بيگي و خاطره (يادداشت) ايله ـ اونو اؤز لهجهسينده كي تلفظله اوخويوردو. تاتار اونو «غالي»، باشقيرد ايسه «قالي»، قاراداغلي و آناطولو توركو ده «عالي»، عرب ده (ع) مخرجينين عرب تلفظوايله «علي»، فارس دا (ع) فارس تلفظوايله «فتحه» اوخوياراق «علي» دئييردي. اما تأسفله، او چوخ مترقي و «بيلگين»! توركولوقلار، بو ديلي بيلمهدن و بو ديلده بير جمله بئله «دوز توركجه» يازا بيلمكدن عاجز اولان ذوات، فضوليلرين ـ نسيميلرين ـ قوسيلرين ـ صائبلرين ـ شاهخطائيلرين ـ سيدعظيملرين ـ صرافلارين ـ صابرلرين ـ كريمآغا صافيلرين ـ راجيلرين ـ نباتيلرين و بير اوردو عاشق شاعرلرين ـ و صونوندا ساهرلرين و شهريارلارين ياراتديقلاري بو محتشم ديلينه اؤز «علم!»لريني صادر ائمتك قصديايله بو ديلين اصلاحينا قالخميشلار….: · اونلار بير چوخ لغت تصفيهسيايله ديلي يوخسوللاشديراراق و لغت خزينهميزي فقيرلهدهرك، باشقا شيوهلرين ديل قوروملارينين اورهتديگي اويدورما لغتلرين داغارجيغيني جاهلانه طرزده ديليميزه بوشالديرلار. · اونلارين بير گروهو ديليميزين قرامريني يوخسونلاداراق «اؤزووون» ضميريني «اؤزونون»لشديرمكله بير تصريفده بير شخص اوزاقلاشديرير و تكلشديرير. · اونلاردان بير دستهسي حتي تاريخي يازي قايداسينادا ال اوزالديب، «يالنيز فارس و عرب كؤكلو» توركجهلشميش دخيل كلمهلري يونما ـ بوروتما (من عندي) و ولايتي لهجهيه تابعلشديريرك ايستهديكلري كيمي يازيرلار. حرمتلي «حسين صديق»ين يئرلي و تماميايله دوزگون يامصيلاديغي و لاغا قويدوغو كيمي «معطر» سؤزونو «موَ هتتهر» يازماغي ديليميزه تطبيق ائديرلر. حالبو كي، آرناوود (آلبانيالي) شمسالدين سامينين استانبولدا يازديغي عربجه عنوانلي «قاموسالاعلام» اثري تاتار طرفيندن ده، قوموق طرفيندن ده، آذربايجانلي طرفيندن ده، اورتا ايرانلي طرفيندن ده، حتي عرب، فارس و اردو ديلليلر طرفيندن ده دوام ائديرجهسينه اوخونموش و آنلاشيلميشدير. ديلبيلگيسيندن، تاريخ بيلگيسيدن اولدوغو قدر محروم عالملر، بيلمهليلر كي: بيزيم آذربايجان توركجهسينده« 9 عددلي» سسلي حرفين صايي، بو ديلي ان چوخ سسلي ديللر صيراسيندا يئرلشديرير، اما بيزيم ديليميزي آناطولولاشديرما، بو ديلي آغيزدا 8 سسلي حرف و يازيدا 7 سسلي حرف صاحيبي اولان ديل سويهسينه دوشورور. سنين يازديغينين يوزده اوتوز بئشيني ميلياردلارجا هندو ـ اردو ـ عرب ـ آفريقالي ـ اندونزيالي ـ مالزيالي مسلمان آنلاماقدادير، آنجاق T.Cنين (تركيه رژيمي) رسمي توركجهسي لاتينلاشديغي اوچون «حميد» «هاميت»Hamit)) اوخونورسا اوندان بير شئي آنلاشيلماياجاقدير. توركيهلشميش عثمانلينين بؤيوك شاعري «عبدالحق حامد» عمرونون صونلاريندا سجلدفترينين (كيمليك) بؤيله بير شكله Hamit)) صالينماسي اوچون اوزولوب دئميشدير: اؤلمهديك آديميزين صونونا «ايت»( it )ده يازديرديق. ديليميزدهكي دگيشيلمهلر پروسهسيندن عمله گلن ادبي شيوهلر تورك ديلينين ايلك ادبي دؤوروندهكي يازي ديليني بير مدت عثماناوغوللارينين اؤز سارايلاريندا ادبي اثرلر ياراتديرديقلاري اوچون تشكيل اولونان ادبي ديلي، بير دؤور اؤزبكلر دگيشديره بيلديلر. اؤزبكلرين سياسي حاكميتي، اونلارين سلطانلارينين مدني و ادبي مسئلهلرهده آيريجا گؤسترديكلري دقت و صرف ائتديكلري همت نتيجهسينده، بير آرا اونلارا هرات مركزلي مدني حاكميت ده ياراتدي. جغاتاي توركجهسي بوتون توركديللي خالقلارين يازي ديلي اولدو. سلطان حسين بايقرا و اونون داهي وزيري اميرعليشير نوائي (فاني) و شاهرخ ميرزانين حكمدارليغي دؤورونده بو شيوه حتي آذربايجانادا صوواشدي و هله صفويلرين ايلكچاغلاريندا شاه اسماعيلين كتابداري «صادقيبيك افشار» «مجمعالخواص» اثريني بو شيوهايله يازدي. اودور كي ادبياتشناس عالم دوقتور حسين صديق (دوزگون)ين كشف ائتديگي هله ايشيغا چيخماميش «غريبي» ديواني جغاتاي آغزيندان آخان سؤزلرله دولودور. آنجاق صفويلرين شاعر سلسلهدارينين ايشي هرطرفلي ادراكايله اله كئچيرديگيندن صونرا او ديلي ياواش ياواش (اؤزو ان اويغون مودلي يازيب صونماق يولوايله) نسيمي ديلينه آذربايجان توركجهسينه ياخينلاشديردي، ياخينلاشديردي و يئنهده ادبي آذربايجان توركجهسيني برپا ائتدي. حال بوكي اوندان اول، بير مدت ده دئديگيميز كيمي ديليميزين ادبي اصولو آناطولونو ضبط ائدهبيلميش، عثمانليلارين آغزينا اويغون اولاراق ترتيب ائديلميشدي. باخين كتاب «دهدهقورقود»ون ديلينده عثمانليلاشما گئديشاتينا. بيزيم ده توركجهميزه عثمانليلار يولوايله يونان كؤكنلي «آفتاندوس» (افنندي)، «كاوانوز»، «ياكاموز» و … كيمي يابانچي سؤزلر و حتي بيزيم توركجهميزده اولمايان او شيوهيه عائد لغتلر گيرميش سؤزلر بؤيوك شاهباباميزين داهيانه و مْدرك سياستي نتيجهسينده چيخاريلدي. او (شاه اسماعيل صفوي) قافقازين ايرانا نه قدر اهميتلي اولدوغونو بيليب تاج قويماميشدان اول قافقازي فتح ائديب صونرا سلطنت اعلامي اوچون تبريزه گلديگي كيمي، ديليميزينده استقلالينا نسبتاً بوقدر اهميت وئرميشدير. شاهيميز، پيريميز و مرشد كامليميز حروفي قاليقلاريني، توركلهشميش و كورد قالميش گورانلاري، باشي شاها باغلي اولان (سرسپردگان) اهل حق طبقهسيني، ائل ائل، طايفا طايفا عثمانلي تورپاقلارينا گوچورتموش و اورادا هم شيعيليگي، همده آذربايجان ادبياتيني پيرسلطان ابدال كيمي شاعرلر طرفيندن اورالارا هديه گؤندرميش و عموم تورك ديلينين طالعينه بئلهجه قرار كسميشدير و اورادا بو ديلايله غربي كيمي شاعرلرين دوغولماسينا ميدان و امكان حاضرلاميشدير. (بو صحبت قالسين تورك دنياسينين ان مهم كشفلريندن اولان «غريبي ديواني»نين يا بو قلمله يا معلم حسين صديقين عالمانه قلميايله يازيلاجاق ديباچهيه). بو ديل طبيعي تاريخيني هلهده دوام ائتديرير، آنجاق بو گون ديليميزي و سياسي تاريخيميزله ديلچيليگي علاقهلنديرمك شعورونا صاحب اولا بيلمهينلر طرفيندن بو ديله آخيشماقدا اولان قوندارما و اويدورما لغتلر، عصرلرين ياراتديغي گؤزهليم ادبي آذربايجان توركجهسينين شخصيتيني تهديد ائتمكدهدير. بو بحثيميزده او موضوعون يئرسيز اولدوغو اوچون شرحيني و قارشيلاشما يوللاريني باشقا بير مقالهيه بوراخيريق. بو اوزتمالي (اوزون تاريخلي و كئچميشلي) اعتباري ياشايان آذربايجان توركجهسي صفويلردن قاباق، بير دؤنوم جغاتاي تأثيري ايله يازيلسادا آذربايجان مكتبي داها دا آپاريجي ايدي. تبريزده يازيلان و بو شهرده باصيلان كتابلاري و او كتابلارين نشر تاريخيني باشقا شهرلرده كي نشر تاريخيايله مقايسه ائدين. سيدعظيم شيروانينين ديواني مظفرالدين شاه قاجارين تبريزده وليعهد اولدوغو زمان (سيدعظيم گنج ياشلاريندا ايكن) تبريزده چاپ اولونموشدور. فضولينين ديواني دنيادا ايلك دفعه و … ميلادي ايلينده تبريزده باصيلميشدير؛ بو تاريخدن ايللرله صورا قاهرهده و داها صورا استانبولدا و 50 – 40 اينجي ايللرده باكيدا طبع ائديلميشدير. تبريز سبكلي تورك ادبياتي بارهده صحبتده داها گئنيش بير ساحهني احاطه ائده بيلهجگي اوچون باشقا بير فرصته احاله اولونور. توركمانچاي مقاولهسينه قدر آذربايجان توركجهسينين بيرجه تبريز شيوهلي ادبي ديلي واريدي. آنجاق او تاريخدن صونرا جنوبي قافقاز توركلرينين ديلينه عموميتله روسجا كلمهلر و حتي جمله قورولوشو طرزلري و گيزلي بير «نحو» داخل اولدو. لغوي و قراماتيك تأثيرلردن علاوه ترمينلرده يا روسجادان ترجمه اولاراق آليندي، يا دا عينيايله اولدوغو كيمي ديله صوخولدو. تلفون دانيشيغيندا تازه تاپينتيلاردا ايشلهنن اصطلاحلار و كلمهلر روس ديليندن چئوريلميشدير. «نمره ييغماق» سؤزو Nabirat nomer سؤزونون تام ترجمهسي اولدوغو كيمي توركجهميزده سابقهسي اولمايان «آلينمير» سؤزو ne poluvhaetcia سؤزونون چئويريسيدير. بعضاً بو روسجا كلمهلر اولدوغو كيمي ديله گيرميش و يايغينلاشميشدير. تلفونون رابطهسينين و دانيشيغين كسيلمهسينه Otboy و مشغول چالماسينا Zanit سؤزو قويولموشدور. اصطلاحلاردان علاوه جمله قورولوشونودا اؤز تأثيري آلتينا آلان روس ديلي روسجا فكرلهشيب توركجه دانيشيلماغا قدر ايرهليلدي. توركجه دانيشاركن بير آدامين سؤزو گلديگي زامان اونا «هانسي كي» دئمك ديليميزدن دگيل او روسجا Kotoriy سؤزونون و «اونسوزدا» سؤزو vce ravno سؤزونون زورلا توركجهيه صوخولماسيندان سؤز آچير. هله توركجهده ايشلهنمهسي يئرسيز اولان «سادهجه» سؤزونون Prosta يئريني دولدوردوغوندان صونرا يئنهده ديليميزده قارشيليغي اولماميشدير. كئچميش ادبي توركجهني بيلمهين كندچي شهر معيشتي و معاصر سؤزلري روسجادان گلديگي كيمي اؤيرهنهرك، ديله روس سؤزلري اؤلچوسوزجه بولاشماغا باشلادي. آذربايجانلي نه قدر ساوادسيزسا، بير او قدر روس لغتلي بير ديلده دانيشار و ساوادلاشاركن روس ديللي ساوادلاشار. آرتيق Uje يئرينه «آرتيق» ايشلهدسهده ديلين ظاهري قورولوشو (سينتاكسيس) و روحي ـ باطني قورولوشو روسجالاشميشدي. البته بو ديلده يازيلان محتوالارين دا كي طبيعي اولاراق نئجه روسلاشديغيني بيليريك. بئلهليكله بوتؤو ايران توركجهسينين ادبي شكلي اولان تبريز توركجهسيندن فرقلنمه گون به گون چوخالماغا باشلادي. بير گون محمد هادينين، عليقلي غمگسارين، سيد عظيم شيروانينين، يازديغي ديل گئت به گئت آنلاشيلماز اولوردو. قافقاز توركجهسيني تاماميايله فرقلنديرديكدن صونرا اورايا مخصوص بير واحد ادبي ديل تدارُكو گؤروندو. گنجه ـ شماخي ـ باكي ـ نخجوان ـ لنكران لهجهلرينين بيرلشمهسيندن بير ادبي ديل ياراندي و بو اصيل قديم توركجهايله گئنيشلنن فاصله رسميلشدي. حاضركي دؤورده ايسه روس مدني تأثيرينين يئرينين بير حصهسيني اشغال ائدن آناطولو توركجهسي ديليميزين اورفوقرافياسينا اويمادان آخديريلماغا باشلاميشدير. «باشقان»، »«اولاي»، «اؤزل» و …كيمي سؤزلر قايداسيزجا ديله داخل ائديلمكدهدير. اما نه قدر آيريليق ياراديلسادا دوغماليق نشانهلري چوخدور. اسلام ادبياتيندان صونراكي نوبتي ادبي حوزهلر تصوف ادبياتي عرب ـ فارس ـ تورك ديللريميزين ادبياتينين گئنيشلنمهسينده اسلام دينيندن صونرا اساس بيرلشديريجي عامل تصوف دور. تورك ليتراتورنده نوبتي دؤور تصوف ادبياتيدير. تورك ديللي عالملر عموميتله اوز فضائليني عرب و فارس ديللريايله انتقال ائتميشلردي. صاحب الكشاف زمخشري، فارابي، بيروني، ابن سينا، خواجهنصيرالدين طوسي، الغ بيگ، كيمي بؤيوك تورك عالملري اؤز اثرلريني آيريم دئمهدن عرب و فارس ديللرينده يازميشلار. ادبياتيميزين و ديليميزده يازي اثرلرينين تئز و آزليغي ايش بوناگؤرهده اولا بيلر. بو آلتون دؤورده بير چوخ ديوانلار باغلاندي و ديليميزين ادبياتينا زرين صحيفهلر آرتيريلدي. بو دؤورون ياراديجيليق تاريخي بارهده بير چوخ كتابلارين يازيلميش اولدوغو اوچون اونون ايضاحيندان صرف نظر ائديب ان ياخشي بيلگيلنمك اوچون يئنه ده ح.صديق (دوزگون)ون چاليشقان قلميايله يازيلميش و نشر ائديلميش «سيري در اشعار تركي مكتب مولويه» كتابني اوخوماق كفايت ائدر. توركجهچيليك دؤورو و بو دؤورون ادبياتيميزدا تأثيرلري اسلامدا پولوراليزم تفكرونون صوفي ادبياتيايله يارانماسي مقطعيندن صونرا فارس ديللي «شعوبيلر» و توركديللي «توركچولر» آراسيندا تفرقهلر ياراندي. بو اوغورسوز آيريليغين مبتكرلري تاريخي و انسانليغي حكايهلره دايايان فارس ديللي شعوبيلر اولموشلار. آنجاق توركلر آراسيندا دا بو جريانا عكسالعمل ياراندي. عاشق پاشا ـ فضولي ـ و نظامي (احتمالاً) تورك ديلينه خصوصي دقت ائدن شاعرلردنديرلر. 8 ـ 7 اينجي عصرلرده ياشايان عاشق پاشا بو محركهسيني بئله قلمه آلميشدير: قامو ديلده وارايدي ضبط و اصول بونلارا دوشموش ايدي جمله عقول تورك ديلينه كيمسنه باخمازيدي توركلره هرگز كؤنول آخمازيدي تورك داهي بيلمزايدي بو ديللري اينجه يولو، اول اولو منزللري «سرنگون اولسون بساط سلطنت» دئين و «رشوت دگيلدير دئيه» سلاميني آلمايانلاري قيرمانجلاياراق ملامحمد فضولي بغدادي توركچولوك حركتينين ايكينجي سيماسيدير: بير گون بير نگار مشكين خط كي دانة خالينا مشك ختن دئمك خطاايدي و زُلفو رشكيندن نافة تاتارين روزگاري قارا ايدي سرو ناز كيمي خرامان ـخرامان منِ افتادهسينه سايةمرحمت صالدي و شيرين ـ شيرين كلماتايله خاطريم سوروب كؤنلوم آلدي اثناء محاورت و حينم صاحبتده دئدي كي: أي شكوفةبوستان فصاحت و أي سبزةنوبهار حسنِ عبارت! للهالحمد ارادة توفيق سبحاني و مشيت ربوني ممالك فنون نظم و نثر تسخيرين سنه ميسر ائتميشدير و نوبت رياست اقاليم سخن تدريجله سنه يئتميشدير. اگرچي عربده و عجمده و توركده يگانه كامللر چوخدور فأما سن كيمي جميع لسانه قادر، جامع جميع فنوان نظم نثر يوخدور. حالا كي مفتاح زبانين روي روزگاره ابواب فيض آچماقدادير و غواص طبعيين خواص و عوامه درياي فصاحتدن جواهر چيخاريب صاچماقدادير، اهالي علمدن بعضي لأليِ منشأت و معماياتيندن بهرة فيض آلميشلاردير، بعضي مثنوي و قصائديندن تمتع بولموشلار و بعضي فارس غزللرين نقش ضمير ائتميشلر و بعضي عربي رجزلرين ذوقونه يئتميشلر. حاشاكي توركزاده محبوبلر فيض نظميندن بهرهمند اولمايالار و طايفة اتاك صاحب مذاقلاري بوستان كلاميندانشكوفه ديوان غزل بولمايالار . بو سببدن طرح بناي طبيعتين قابل تصور اولا و بو واسطهدن بنية استعداد كمالين رخنه بولا …………… الحق بو كلامات دلپذيري كي اول بينظيردن ائشيتديم مضمون كلامين محض نصيحت گؤروب ايجاب التماسينا اقدام ائتديم. اما اقتضاي زمان و كمال استغناسي رخصت وئرمهدي كي صراف خرد نقد اوقاتي صرف تصانيف معتبر ائتمكدهايكن بو جزئياتا ضايع ائده …………… توقع بودور عموماً اهالي عز و اعتباردن خصوصاً بلغاي روم و فصحاي تاتاردن كي اگر شاهد حسن عبارتيمده اول ديارين الفاظ و عبارتلريندن زيور اولماسا و مخدرة نظميم اول ملكلرين لطائيف و ضربالمثللريندن زينت بولماسا، معذئر بويورالار زيرا هر ملكون اهلينه عاريتدن عار گلير و هر طائفهده هر كيم واريسه تتبع اغياري موجب غيرت بيلير. بو دياريسن اصلاحاتي غير مقدوره اولماق، عذرخواهيميز يئتر، بيهوده تعرضدن نه بيتر؟» و نظامي گنجوي، ليلي و مجنون مثنويسينده ـ اگر موضوعدان بيزيم آنلاديغيميز معنا شاعرينده حقيقي مقصودو ايسه ـ شاه ديليندن دئيير: تركي صفتي سزاي ما نيست تركانه سخن وفاي ما نيست آنكــز نســب بـلـنــد زايـد او را سـخــن بـلنـد بـــأيــد اونون مقصدي بيتلردن حكمداري ملتچيليكله آشاغيلاماق و صوچلاماق اولسا دئمك كي او دا تورك ضديتيندن شكايتلنميشدير. ترجمه ادبياتي فارس ديليه ترجمه بيرينجيليگينين عربجهيه عائد اولماماسينا دائر اصرار ائدن عنادچي شعوبيلر سانسكريت و پهلوي ديللريندن نهاينسه ترجمه اولونماسيني ثبوت ائتمهيه چاليشسالاردا، فارس و تورك ديلينه ترجمه عنعنعهسي ايلك باشدا ديني و داها صونرا صوفي متنلرين عربجهدن ترجمه ائديلمهسيايله باشلانميشدير. قرآن كريمين فارس ديلينه ترجمهسي بو ديلين قرآن مفهوملاريني لايقينجه داشييا بيلهجك قابليتلره مالك اولماديغي اوچون، هجرتين دؤردونجو عصرينين صون ايللرينه قدر بگهنيلمهميش و حتي حرام صاييلميشدير. آنجاق فارس ديللي كوتلهلرين قرآني اصيل ديلينده آنلايا و قاورايا بيلمهديكلري اوچون سرعتله ترجمه ائديلمهيه باشلاميش و مينلرجه! ترجمهچي طرفيندن مينلرجه! دفعه ترجمه ائديلميشدير. تورك ديلينه گلينجه، قرآن كريم بو ديله ده فارس ديلينه ترجمهلردن صونرا چئوريلمهيه باشلاميشدير. ايلك دفعه «غازان»دا باصيلميش توركجه ان اسكي قران 10 اينجي هجري عصره عائد اولسادا البته اوندان داها اؤنجه ترجمهلر موجوددور. اسلام تاريخينده قرآن كريمين توركجهيه ترجمهسيندن علاوه، مشهور و بلامنازع حديثلرين و نهجالبلاغهنين ترجمهلريندن صونرا اسلام پيغمبري«ص»نين مديحهسينه حصر ائديلميش بعضي قصيدهلر و يا ديني اخلاقي مضمونلاري احتوا ائدن قصيدهلر تورك ديلينه چئوريلميشدير. بوگون دنيا كتابخانالاريندا خصوصيايله امام شرفالدين ابي عبدالله محمد بوصيري (؟694 ـ 608)نين «قصيدة مباركة بْرده»شاهاثرينين و «كعب ابن زهير»ين لاميهسي (بانت سعاد قصيدهسي)نين ديليميزه مختلف ترجمهلري بول ـ بول موجوددور. دئمك كي ديليميزده ترجمه ادبياتينين كئچميشي چوخ اسكيلره دايانماقدادير. البته ديليميزده ترجمه ادبياتي تاريخي ده بو ديلين بير چوخ مطالعه ائديلمهميش ادبي و علمي ياراديجيليق ساحهلري كيمي اؤگرهنيلمهلي و مطالعه ائديلمهلي بير برانش و ژانردير. توركجهيه ترجمهنين داها اوزاق كئچميشلره دايانميش اولماسي احتمالي چوخ طبيعيدير، آنجاق ان قديم ترجمه نمونهلرينين هانسي اثرلر اولدوغو بارهده رأي سؤيلهمك درين و اطرافلي مطالعهلرله دوغرو اولار. آنجاق ايلكين داغينيق ترجمهلرين «محمود كاشغرلي» طرفيندن حياتا كئچيريلديگي احتمال ائديلمكدهدير. ديوان لغات الترك كتابيندا ديليمزده 7500 سؤزجوگونون عربجه قارشيليغينين وئريلمهسيايله برابر بعضي عربجه امثال و شعرلر ترجمه ائديلميش و يا توركجهدهكي معادلي يازيلميشدير. توركلرين ملي يازيلارينين ترك ائديشي دؤوروندن صونرا مسلمانلاشما دؤورونون باشلانماسيايله، بير آرا يارانان و دوام ائدن چادر ادبياتيني نظره آلمازساق بلافاصله تورك اسلام ادبياتيندا قرآن و حديث كيمي اسلامي آنا متنلرين و داها صونرا اسلام علملرينه عائد اولان فقه، سيره ـ قصص و كلام علملرينه مخصوص كتابلارين ترجمهسيايله، يئني بير دؤور باشلايير. تورك ديلينه ايلكين ترجمهلر بو ديلده تأليفله آياق اويدورموش و تخميناً عيني زماندا يارانماغا باشلاميشدير. اسلام ادبياتينين ايكينجي دؤورو اولان تصوف ادبياتي تأليفلر و حتي ترجمهلر دؤورونون بير داها چيچكلنمهسي دوورو اولموشدور. بو دؤورده ترجمه بيرباشا ائديلمهسهده فارس عرب و اردو ـ هندو ـ سانسكريت ديللرينين ادبي اثرلرينين تأثيري آلتيندا توركجهده مستقل اثرلر يارانميشدير. ديني ادبياتين نثر ترجمهسي ادبي دؤور اولماسي اعتباري ايله، بيرينجي ترجمه ادبياتي نوعلريندندير. ائله بوناگؤرهده نثر ترجمهنين ان مشهور نمونهلريندن ملاحسين كاشفينين «روضةالشهداء» اثرينين ملامحمد فضولي بغدادي طرفيندن «حديقةالسعدا» آدي ايله ترجمه اثريدير. بوتون اسلام دنياسي ادبياتيندا شعرين، نثردن حجم اعتباريايله دؤنه ـ دؤنه چوخ يازيلديغي كيمي، شعردن منظوم و شاعرانه ترجمه ده نثر ترجمهسيندن داها آرتيق اولموشدور. «گلشهري» 700 اينجي ايللرده قوشموش اولدوغو «منطقالطير» اثريني شيخ عطارين همين آدلا يااتديغي اثره نظيره و ترجمه ده دئيه بيلهجگيميز بير اثر اولاراق ياراتميشدير: اول گول ايله بولبولي شاد ائدهيوم قصة يوسفي بنياد ائدهيوم … دئيهرك يوسف پيغمبرين احواليني توركجه اولاراق دستانلاشديرير. 8 اينجي عصرين عالم، شاعر و قاضيلريندن اولان مصطفي بن يوسف بن عمر الضرير ارزنالرومي ملك منصور علي نين: گل أي گؤزسوز مانا بير شعر سؤيله كيم آندا صورت و هم سيرت اولسون هم اندا علم آنيلسون، عدل آنيلسون ايچينده معني و معرفت اولسون بيزه اگلنجه اولسون دينلهمكده يورهگوموزه داهي قوت اولسون دئيه ايستگي اوزره، ابن اسحاقين «كتابالسيرة رسولالله» آدلي نثر اثريني هجري 790 ايلينده منظوماً ترجمه ائتميشدير. قاضي ضرير ائلهجهده 796 ايلينده حلب شهرينده بو شهرين خليفه نائبي امير چولپان آدينا «فتوحالشام» آدلي باشقا بير اثري ده ترجمه ائتميشدير. ياواش ياواش تورك ديللي يازيچيلار و شاعرلر طرفيندن بو ديله دقت گؤسترمك جديلشير. فخرالدين مباركشاه شعر ترجمهسينه باشلايير و صاحبي بيزه معلوم اولمايان آشاغيداكي فارسجا رباعي: چون وعده كني چرا نيائي اي يار گفتار دروغ پيش من بيش ميار رويت روز است موي همچون شب تار در عشق توام به روز و شب نيست قرار فخرالدين مباركشاهين طرفيندن ترجمه ائديلير: وعده بئروسن و نه ايچون گلمزسن سؤز يالقانيني منين بيله قويمازسن يوزون كون و صاچ تون قارا گؤرمزسن عشقينده قرارسيز اي عجب بيلمزسن مولانا جلالالدين البلخي الرومينين مبارك مثنويسي اونلارلا مترجم طرفيندن بوتونلوكله ترجمه اولونموشدور. انتانينميش و مقبوله كئچميش ترجمهلردن بيريسي سليمان نحيفي چلبينين ـ دينله نيدن چون حكايت ائتمهده آيريليقلاردان شكايت ائتمهده دير قاميشليقدان قوپارديرلار بني ناليشيم زار ائيلهدي مرد و زني شرحهشرحه ائلسين سيتهم فراق ائبلهييم تا شرح درد و اتباق هر كيم اؤز زعمينجه بانه يار اولور صحبتيمدن طالب اسرار اولور من كي هر جمعيتين نالانييم ………………………[2] بيتلريايله باشلانان مثنوي ترجمهسيدير. تورك ديللي اولمايانلارين دا توركجه شعرلر يازماغا مئيل گؤسترديكلري كيمي، توركديللي شاعرلر فارسجا ديوان ـ ديوان شعرلر يازديلار. بو شعر نوعلريندن بيري ده مثنوي اثرينين تأليفي و ترجمهيدير. مثنويچيليك صوفي ادبياتيندا فلسفي و نظري عرفان فيكرلرين مباحثه ائديلمهسينه بير مساعد ساحهدير. ائله بونا گؤرهده ديليميزده ان قديم ترجمه نمونهلريده ائله شعر و شعرين مثنوي نوعو اولموشدور. الوان شيرازي نين گلشن راز ترجمهسي تورك ديلينده يازيلميش اثرلرين تأسفله صون درجهده آز مقداري تانينميش تحقيق و نشر ائديلميشدير. توركيهده اسلام الفباسينين اوخوجو كوتلهسينين بيردن بيره قوجاليب قيريلماسي و صون 80 ايلده يازيب ـ جيزان هر كسين لاتين يازماسي و آتا ـ بابا الفباسيني ياديرغاديغي اوچون اورادا ادبي ارثيميزين تحقيقي 80 ياشلي يوح 30- 20 ياشلي بير تحقيق عمرونه لايقدير. چونكو اورادا آرتيق كلاسيك تورك ادبياتي بوتون دؤورلريايله اؤز ادبياتي يوخ آراشديرما موضوعو ادبيات اولموشدور. بير ادبيات ياشاماييب آراشديرما غذاسي اولدوغو زمان دئمك كي اونون آراشديرلماسي و تكرار ترجمه ائديلمهسي يا سادهلشديريلمهسي و عاميانهلشديريلمهسي آهسته و ائوزون بير تاريخ ايستر و او تاريخي صيرادادا زمانهليگين سرعتي، كلاسيزمين ياواشليغيني باصار كئچر. بو مطالعهلر روسيادا دا تورك اولمايان عالملر طرفيندن ايري و گؤزه چارپار بير حجمه صاحبدير، اما ايراندا علمي تحقيقاتين و كشفلرين صايي 20 ايلليك زمان ظرفي اؤلچوسو و مقياسي ايله بنزرلريندن داها چوخ اولموشدور. ائله محض «حسين صديق»ين طرفيندن گؤرون نئچه تاريخي اثر كشف اولونموشدور: «قارا مجموعه» آدي آلتيندا شيخ صفيالدين اردبيلينين پراكنده يازيلاري و بويوروقلاري، مسيح شيروانينين ديواني،[3] غريبينين ديواني، الوان شيرازينين مثنوي گلشن راز ترجمهسي. شيخ الوان شيرازينين بو ترجمهسينين «گلشن راز» تدقيقاتيندا و تورك ادبيات تاريخي كتابلاريندا آدي كئچسهده، اثرين اؤزو علم دنياسينا معلوم اولماميشدي. بو كتابين توركولوژيك ماهيتي و اهميتي او قدر يوكسكدير كي بو اثرين حاقيندا ياخشي بير مكمل و صامباللي اثر يازماق اولار و رسمي آكادميك عنعنهايله نئچه ـ نئچه دوقتورلوق رسالهلري يازيلا بيلر. ايلك دفعه تاپيلميش، اورتا عصرلره عائد بير اثرين ديباچهسينه يازيلا بيلهجك هر سؤزون «ح.صديق» ين قلميايله يازيلميش اولدوغو اوچون من بو كتاب بارهسينده هئچ بير شئي يازمادان بو صيراني آدلاييب و بو سطرلري صديقين علمي ـ تنقيدي مقدمهسينه باغلايين و اونو اوخويوب بيتيرديكدن صونرا صيرا آشاغيداكي بؤلومه كئچير. و صونوموز…… گرك شاعرانه، گركسهده عالمانه سويهدن محروم اولان شخصلر حياتينين ايلك دؤورلريني سياسي دوشونجهلره گيريشمكله باشلايارلار. بلكهده ضيالي طبقهسينين سياسي اولدوغو، اونلاردا علم سويهسينين آزليغيندان ميدانا گلير و عالمليك چوخالديقجا سياسيليك آزالير. بارتولد، كريمسكي، برتلس، مينورسكي، كيمي عالملر او نمونهلردندير. آنجاق ضيالي عالملشديكجه سياسيليكدن اوصانار و … خصوصيايله صون يوز ايل تورك دنياسيندا ادبياتچيلار يا گنج توركلر و او جريانين قايناغي و اوزانتيسينا قووشوق اولوب يا كماليست اولوب يا ماسون اولوب، يا ماركسيست ـ لنينيست ـ استالينيست اولوب يا عيني زماندا بير نئچهسينه ايناملي و باغيملي اولوب و يا حياتي بويونجا زمان ـ زمان اؤزونو بونلاردان بير نئچهسيني تجربه ائتمك صيناقيندان كئچيرميشدير؛ اما سادهجه ديل اوچون ديلچي و ادبيات اوچون ادبياتچي اولانلار تقريباً ياشايا بيلمهميشلر، فريدون بيگكوچرلي و سلمان ممتاز طالعينه دچار اولموشلار. بعضي سياسي يوللار ايدئولوژي و فلسفي مفكورهلري ده اؤز چرچيوهسينه صوخوب داشيميشلار. يعني بير دؤورده ناسيوناليزمه يالانچي يييه چيخانلار، انترناسيونال داشيني دوشونه وورانلار اولوب، بو ايكي هيجاني داشييان آدامي اترياليزم ديالكتيكه سوروكلهميشلر. ياخود اقتصادي برابرليگين و عدالتين پرستشكارلاينين اوزونه سوسياليزمدن باشقا بير يول آچيلماماسي اوزوندن، سوسياليزم اينامينا اوغرايان صادق كيمسه، يا مائوئيزمه و يا لنينچي ماركسيزمه و مئاليندا بو ايكي نظريهنين آيرينتيلاريناچكيلميشلر و بو ايسه قيصا مدتلي بير زمان اؤلچولو «جبر تاريخ» اولوشدورموشدور. بو قيصا حجملي تاريخي جرياندا قطبلاشمالار عمله گليب مقابل قطبدا يانقي اويانديرميش و اونو اؤز چئشتلي يؤنلو منفعتلريني قوروماق گرگينه مجبور ائتميشدير. قارشي قطب بعضاً چوخ صميميايسه اؤز فكري دوزهنيني قوروماق و اجتماعي قارقاشانين قارشيسيني آلماق اوچون، قارشي مفكورهيه قاپيلانلاري مختلف اؤلچولرده يوخ ائتمگه يا تأثيرسيزلشديرمهيه چالشميشدير. بو باغلانتيلار و مناسبتلرده نه اجتماعي چاخناشمالار، انقلابلار و حركتلر باش وئرميش و توپلو قيرغينلار ميدانا گلميش و داها كيچيك مقياسلاردا دستهلشمهلر و يا تك تك تحركات يارانميشدير. باخ بو حادثهلر قوينوندا نه عؤمورلر زندانلاردا توكنميش، نه جانلار صارصيميش، نه جوانلار و جوانليقلار هدر ائديلميشدير. حبس جزالاري، اجتماعي حقلردن محروم بوراخيلمالار،حق ائديلن و استعداداً قازانيلان مقدر شهرتلر تكليكلره و انزوالارا چئوريلميش، ان سئويملي و تانينميش سيما اولماغا لايقكن غريب ـ غريب ياشاييب تكليكده و مظلوميتلرده اؤلوب، ايتيريلميشلر. مين بير اميدله و بشريت اوچون خوش آرزولارلا دولو اوركلرين بوتون چيرپينمالاريني مأيوسلوق و ماتم تمپوسو توتوب، آغير بير اودوزما غمينه صارينميش، بوكولموش، گئتميشلر. خالقا ارائه ائديليرسه ان گوجلو و ياراديجي اولا بيلهجك شخصيتلر گيزهملي و صاخلي بير مجازي دؤرد ديوارا صالينميش، اؤرتولوب، باصديريلميشلار. طالعي ياور گليرسه وفاتيندان ايللرل صونرا كيميلري طرفيندن كشف ائديليب آنيلميش و عكس تقديرده ابدياً آدسيز ـ صانسيز و ايصسيز اويوماغا ترك ائديلميشلر. زمانين قوجالماسيايله و انسانين ارگنلشمهسيايله بيرليكده بير ـ بير سياستين و حتي فلسفي فناتيك منليكلرين رنگي اوزوندن قاچيب و آرتيق هانسيسا سياسي نظريهنين و قاتي فلسفي اينامين آتشلي مدافعهچيلر توپلوسو سرعتله آريقلاميشدير. داها دنيادا كوچه مباحثهلرينده دؤيوشمه و ديديشمهلر، علم تحصيلي اوجاقلاريندا سلاحلي توقوشمالار، كتابخانالاردان كتاب درلهييب چيخاريب آتما كيمي اوز قاراسي ايشلر آز گؤرونمهيه باشلاميشدير. بير گون انسان جمعيتينده عادي اولان جزالار و انتقاملار، بو گون اورتا عصرلرين گريچيليگي اولاراق وصف ائديلير. بير شاعر قلبيني و بئينيني داشيان جسدين آتا باغلانيب شيرواندان سمرقنده قدر سوروكلهنمهسي يوزايللرلهدير كي گؤرونمز قالميشدير و بو بشرين اولغونلاشماسي دئمكدير. بو دؤورون اوداني آز و اودوزاني چوخ اولموشدور. سياسي ـ اداري ـ حزبي رهبرليكلرده يئرلشنلر و فرهنگي نظردن ايسه شهرت و قبول قازانميشلار، اودموش كسيم حساب اولونموشلار. بو اودانلار قسمينين مسعود آداملاري صيراسيندان استالين، كاسترو، انور خوجا كيمي آدلاري خاطرلاتماق اولار، آنجاق حديندن و چيخاريندان زياده شهرته و محبوبيته چاتان شاعرلريميز و يازيچيلاريميز دا چوخ اولموشدور. اودوزانلارين سا باشيندا گئدنلر، دونهنين همي حياتيني ايتيريب هميده ايتگين اؤلوب اونودولموش جوانلاريديرلار. يعني چهگوارا حرمتيني قازانا بيلمهين طالعسيز چه گوارالار. اونلاردان گئچندن صونرا اوزون حبسلر، سورگونلر و اجتماعي حقوقدان محروم قالان و محروميتده و اذيتده جوانليقلاري صارصيلانلارديرلار. دونهنين ان سرد، ان خشن، ان كمفرصت و رحمسيز مستنطقلري، فراماسونر وزيرلري، رسميدينيميزدن استلحاد ائتميش و باشقا دينه صاريلميش و آدلاريني بئله دگيشميش قلم ملتجيلري بو گون آزادليق مناديسي اولماقداديرلار. دونهنين ضدامپرياليستي بو گونون آمريكا دوستلوغو جارچيسي اولوردا، دونهنين ديلي و خالقينين سعادتي اوچون ـ آلدانسادا سهو يولدان دؤنوب، دگيشميش ـ فكر و قلم آدامي باغيشلانماز قالير، گئدير. كيميلري بورسيهلرله ان مهم بؤلمه (رشته)لرده و مشهور كالجلرده و انستيتولاردا و اونيورسيتهلرده دوقتورا كيمي علمي آدلار آلماقلا مشغول ايكن، بو قسمين اوزدن ايراق ايت باخاندان باخاسينا بئله مساعده ائديلمهميشدير. بعضيلري باشقالارينا يازديرديقلاري اؤز آدلاريني داشييان كتابلاري دولتي و يا معتبر خصوصي ناشرلر طرفيندن سوسلو ـ پوسلو يوكسك تيراژلارلا و اجرتلرله نشر ائتديريركن، بيزيم قاچاق قووولانلار اؤز الهي استعداد و شخصي امكلرينين، ادراك و بيلگيسينين محصولو اولان اثرلريني بير دستمالا بوكوب، تليسلره و تايلارا باصيب هانسيسا قوروموش قنوو(آرخ)دا آرخيولهميش و هانسيسا قورو قانا دا قويلاميش و نهايت اؤلموشدور. م.ع. معجز و ح. ساهر كيمي بعضيلرينين ده اثرلري همان تايلارا يوكلنميش ابنالوقت قورنازلارين خارجي اقامتينه نرديوان سجلينه چئوريلميش و يادلارا پاي ائديلميشدير. بو قسمين بير درجه مسعود طبقهسي دفعهلرله يول دگيشديريب، پئشهكار و حرفهاي متلونلرين باجاريقلارينا صاحب اولا بيلمهديكلري اوچون، فارسلارين دئييميايله »«دگرديسي» لقبيني قازانما شانسيني ياخالايا بيلمهييب ـ بيزده بو لغتين متداول اولماديغي اوچون ـ بو «گليشيم» و «دگيشيم» اونلارا قاخينج اولاراق، باشلاريندا «دموكلس قيلينجي» كيمي قالميش، حتي او درينليكلرده قانايان و گؤينهين ايچآجيسي يارا، كؤزمهلنمهين يارا كيمي قالميشدير. باشقا بير قوربان كسيلن قسم گيجيك خستهليگينه معروض قالان آداملاردير. بو طالعسيز كسيمين اؤز استعدادلاريندان و نبوغلاريندان باشقا گناهي اولماييب، اؤز باجاريقلارينا قربان گئتميشلر. آمانيم! قيصقانجليقلار شهيدي اولان بونلاريندا مرثيهسي منيم اؤز بيوگرافيمه قالسين. بير چوخ انسانيميز بو تراژدينين مختلف اپيزودلارينين قهرمانلاري اولموشلار. باخ! بيزيم يازيميزين قهرمانيدا زمانينين قوربانلاريندان باشقا بيريسيدير. طهران ـ پاييز ـ 1381 ——————————————————————————– [1] يئري گلميشكن، دوقتور ح. صديق (دوزگون) ده ديليميزده باشقا بير مبارك آديم اولاراق 40 ايله ياخين بير مدتين چاليشما ثمرهسي كيمي ايران تورك ديلينين ان مكمل لغتنامهسينين مولفي كيمي ده حرمتله قيد ائديلمهليدير. [2] ترتيبسيز اولسادا باشقا بيتلر بو آن ياديما گلمهدي. [3] بو اثر (مسيحي شيروانينين ديواني)، عالمليگيني ده تهراندا كي سفيرليگي كيمي آپاران پروفسور عليار صفرلي نين طرفيندن بير سفير پوزونتوسو رفتاريايله ـ بير نئچه دولار پوللا) يغمالانميش و او كاشفين يوخ، بو ذاتين آدينا چاپ اولونموشدور. |