دیلده یئنی چیلیک

بهزاد بهزادي

ديل ايجتماعي حياتـين اوست قورومو اولاراق ايقتيصادي، سيياسي، ايجتيماعي ده‎ييشيک‎لرله بيرليکده ده‎ييشير و اينکيشاف تاپير؛ عئلم و تئخنيکانـين ايره‎لي‎له‎ييشي‎ايله زنگين‎لشير؛ قونشو خالق‎لار و دونيا خالق‎لاريله ايلگي‎لر واسيطه‎سيله يـئني سؤزلر و ايفاده‎لر منيمسه‎يير.
ديل دورغون بير وارليق دئـييل، بلکه آرديجيل و قانونا اويغون اينکيشاف ائـتمکده‎دير. اونا گوره‎ده مؤوجود ديل‎لرين تملي اولان اسکي، کوهنه و قديمي لوغت و ديل‎لر اؤزونه مخصوص بير بحث ديرکي، اونلاري اؤيره‎نمک و آراشديرماق موتخصيص ديل‎چيلرين ايشي‎دير.
بيز بورادا ديلين عومومي اينکيشاف خطيني ايضاح ائـتمک ايسته‎ييريک.
اينسانلارين ايجتيماعي قورولوشو يارانان زامانلاردان ديل اونسييت واسيطه‎سي کيمي مئـيدانا گلير. هر کيچيک اينسان قروپلاري، ايجما و تايفا قونوشماق اوچون ديل عونصورلريني ياراتماغا باشلايـير. گئـتديکجه کيچيک توپلوملار قونشولارلا قاريشيب سيياسي- ايجتيماعي قورولوشلار ياراديرلار؛ بو توپلوم‎دا ايشتيراک ائدن قروپلارين ديل‎لري بير- بيرينه قايـنايـيب- قاريـشـير و آنا ديل‎لرين اساسي تشکيل تاپير. کؤچري‎ليک، سيياسي حاکيمييت بيرلييي، ايقتيصادي ايلگي‎لر، ديل‎لرين بير- بيرينه قارشيليقلي تأثيريني گوجلنديرير، عوموم خالق شيفاهي ديلي ووجودا گلير.
هر ديلده اولان چئـشيدلي لهجه‎ و شيوه‎لر کئچميش اينکيشاف يوللاريـندان قالان آبيده‎لردير.
موعين سيياسي- ايقتيصادي شراييطدن آسيـلي اولاراق لهجه‎لردن بيريسي، ديلده اوستونلوک قازانـير، عوموم خالق شيفاهي ادبي ديل تشکول تاپير. ايلکين يازيلي ادبي ديل عوموم خالق شيفاهي ديل و شيفاهي ادبي ديلي اساسيـندا قورولور.
ادبي ديل گئـتديکجه اؤزونه مخصوص اينکيشاف يولو ايله ايره‎لي‎له‎يير و ساراي و رسمي ديل سوييه‎سينه يوکسه‎لرک، دانـيـشـيق ديل ايله باشقا‎لاشير. شيفاهي ديل و ادبي يازيلي ديل، هر بيري اؤز اينکيشاف يوللاريـنـي داوام ائديرلر. بئله‎ليکله ادبي يازيلي ديل، خالق ديليندن ائله اوزاقلاشـير کي، خالق اوچون اونو دوشونمک چتين و حتّا قـئـير-ي مومکون اولور. بئله بير دورومدا ادبي يازيلي ديلده بير دؤنوشلوک اوز وئرير. گئرييه قايـيديش، ساده ديلده يازماق و خالق ديلينه اويغونلاشماق گئديشي باشلانـير.
مکتب‎لرين گئـنيشلنمه‎سي، يازماق و اوخوماغـين کوتله‎وي‎لشمه‎سي، کيتاب و مطبوعاتـين چوخ سايلي يايـيلماسي… ادبي يازيلي ديلين يـئني اينکيشاف دوورونه سبب اولور. ادبي ديل خالق ديلين‎دن ايلهام آلاراق ساده‎لشير و بديعي ايفاده‎لرين يارانـيلماسيـنا دوغرو ايره‎لي‎له‎يير.
بو مرحله‎ده يـئني‎چيليك ديلده گوجله‎نير.
قـيساجا دئديگميز ديلين اينكيشاف مرحله‎لريني، فارس و آذربايجان ديل‎لرينده، اؤتري بير باخـيـشلا، تطبيق ائدك.
اسكي فارسي ديل‎لري باره‎سينده آرتـيق دانـيشماق لازيم گلمير. بو ديل‎لر عربلر ايستيلاسيـندان سونرا تاريخه قولوشدو. ايلك فارسجا ادبي ديل، ساماني‎لر موستقيل حاكيمييت قوردوقدان سونرا ديرچه‎ليشه باشلايـير. خوراسانـين شيمالي بؤلگه‎لرينده ياشايان فارس ديللي تايـفالار آراسيندا «دري» لهجه‎سي اوستونلوك قازانـير، ساماني‎لر سارايـيندا ايلك فارسي شئعرلر و نثر يازيلار «دري» لهجه‎سينده يارانـير و گئـنيشله‎نير. گئـتديكجه دري لهجه‎سي ادبي و رسمي سوييه‎سينه يوكسه‎لير، بو ديل ايندي‎ده ياشاماقدادير.
رودكي-دن باشلاياراق فارسي شئعري ساده و خالق ديلينه ياخين، يابانچي لوغت و ايفاده‎لردن اولدوقجا آري‎دير. لاكين زامان كئچديكجه يازيلي ادبي ديل‎لرده حددن آرتـيق عربي و توركو سؤزلرين ايشلتمک، ادبي اثرلريني دولاشيق و آنلاشيلماز بير طرزده بيان ائـتمك، طنطنه‎لي ادبييات ياراتماغا سبب اولاراق، اونلاري دوشونمك خالق اوچون قـئـير-ي مومكون اولدو. شئعرده هيندي سبك نثرده «تاريخ و صاف»، «دره نادري» كيمي كيتابلار، دؤولتي فرمانلار و موكاتيبه‎لر بئله بير دورومون نومونه‎سي‎دير.
قاجارلار دؤوروندن، گئرييه قاييديئـش، ساده ديلده يازماق باشلانـير. مشروطيت اينقيلابيندان سونرا يـئـني ديرچه‎ليش دؤورونده ادبي ديل كوتله‎وي‎لشمك، ساده‎لشمك يوليله ايره‎لي‎له‎يير.
آذربايجاندا اسكي زامانلاردا ياشايان ايلتيصاقي ديل‎لر كؤهنه‎لير، ايلك تورك تايـفالارينـين آذربايجاندا تشككولو و سونراكي زامانلاردا موختليف تورك تايـفالاري‌نـين (خزرلر، قـيپچاق‎لار، اوغوزلار و…) آذربايجانا كؤچمه‎سيله، موختليف لهجه‎لي تورك و ايلتيصاقي ديل تايـفالارين بيرگه ياشامالاري سبب اولوركي، عوموم خالق آراسيندا ايلگي و اونسييت يارانماق گركلي‎يي نتيجه‎سينده، عوموم خالق ديلي بوتون بو ديل و لهجه‎لرين قايـنايـيب- قاريشماسيـندان، آنا تورك ديلي اساسيـندا، اوغوز- قـيپچان لهجه‎سينين اوستونلويو اورزه‎ تشككول تاپسين. شيفاهي ادبي آذربايجان توركجه‎سي مئـيدانا گلير. يازيلي ادبي ديل بئله بير تمل اورزه عوموم خالق ديلينه ياخـين يارانـير. «ده‎ده قورقود کيتابي» و حسن اوغلو شئعري بو مرحله‎ده ادبي ديلين ساده‎ليگينه نومونه‎دير. بو زامان عرب و فارس ديل‎لريندن گلمه سوزلر اولدوقجا آزدير.
لاكين يازيلي ادبي ديل اوز اينكيشافـيندا، عربجه‎دن (ديني ديل اولدوغونا گوره) و فارسجا‎دان (رسمي ديل اولدوغونا گؤره) آشـيري اولاراق سؤزلر و ايفاده‎لردن فايدالانـير، بيان دولاشـيـق و دوشونولمز اولور. شاه اسماعيل ختايي و فضولي شئعرلرينده عرب و فارسي سؤزلرينين چوخلو ايشلنمه‎سي بئله دؤورو سحييه‎لنديرير.
البته ختايي و فضولي شئعرلرينده ائله ميصراع‎لار و بئـيت‎لر وارديركي، اونلاردا بير كلمه‎ده فارسجا و عربجه سؤز ايشلنمه‎ميشدير.
صفوي‎لر دؤورونده اوز وئرن اوچ حاديثه‎ و اونلارين ديل اينكيشافـيندا بوراخديـغـي ايزلري بئله سيرالاماق اولار:
ايراندا گئـنيش اؤلكه‎نين يارانماسي، مركزي‎لشميش حؤكومتين قورولماسي؛ شيمالي و جنوبي آذربايجان ديل بيرلييي‎نين آرتـيق ياخـين‎لاشماسيـنا سبب اولور.
عوثمانلي خيلافتي‎نين، ايران اؤلكه‎سيني‎ده باشقا قونشو موسلمان اؤلكه‎لري كيمي اؤزلرينه تابئع ائـتمك سيياستي و شاه اسماعيل و باشقا صفوي‎ شاه لارينـين بو سيياسته قارشي چيخيش و موحاريبه‎لري، خوصوصيله شيعه مذهبي‎نين ايراندا رسمي اولاراق گئنيش يايـيلماسي ايكي اؤلكه و خالق‎لاري آراسيندا اولان ايلگيلرين قـيريلماسيـنا سبب اولدو. آنادولي و ‎آذربايجان توركجه‎سي هر بيري موستقيل ديل كيمي اينكيشاف يولونا يؤنه‎لديلر، نهايت هر بيري 28 تورك ديل‎لر قروپونون بير قولونو تشكيل ائتديلر.
آذربايجان ديلي سارايـين قونوشما ديلينه، حربي ايشلر ديلينه، ياري‎ رسمي ديل سوييه‎سينه يوكسلدي.
18- نجي عصيردن ديل ساده‎لشمه‎يه دوغرو گئرييه دؤنوش حركتيني باشلايـير و ايگيرمينجي عصيرلرده يـئني‎چيليك گوجله‎نير.
ديلده يـئني‎چيليك مرحله‎سي خوصوصيياتـي ديلين ساده‎لشمه‎سي، خالق ديلينه ياخـين‎لاشماسي، يابانچي ديل‎لردن آلينما سؤزلرين و ايفاده‎لرين اولدوقجا آزالماسي، ديلين اؤزل سؤز خزينه‎سينين گوجلنديريلمه‎سي، ديلين قورولوش قانونلارينـين اؤيره‎نيب، آراشديريلماسي و ادبيياتدا تطبيق ائديلمه‎سيندن عيبارت اولدوغونو قـئـيد ائـتمك اولار. ديل عئلمي اساسلار اوزره آرديجـيل و قانونا اويغون صاف‎لاشـير.
لاكين بو او دئمك دئـييل كي، يابانچي سؤزلر و ايفاده‎لر بوتونلوكله ديلدن چـيخاريريلير. گركلي آلـينما سؤزلر ديلي زنگين‎لشديرمه‎يه يارديم ائدير، اونونلا دوغما‎لاشـير، آلان ديلين عوضوو كيمي ياشايـير.
بوندان باشقا عئلمي و تـئكنيكي ايختيرالار نتيجه‎سينده يـئـني يابانچي سؤزلر ديلده قبول اولونور.
ديلده يـئـني‎چيليك ميللي اويانـيش حركاتي ايله گوجله‎نير. لاكين بو دؤورده بير پارا آشـيري حركات‎دا ديلين دوزگون ايره‎‎لي‎له‎ييشينه منفي تأثير بوراخا بيلر. اؤرنك اولاراق رضاخان، ارباب‎لارينـين امريني ايجرا ائـتمك مقصديله، «فرهنگستان» واسيطه‎سيله فارسي ديليني عربي، توركو لوغت‎لردن تميزلمک تشبوثونو آد آپارماق اولار. «فرهنگستان» خالقا تانـيش اولمايان اسکي و کؤهنه‎لميش فارسي لوغت‎لريني يـئـني‎دن ديريلتمک، قوندارما «دساتير» لوغت‎لردن فايدالاناراق اويدورما و کؤک‌سوز سؤز‎لر و ايفاده‎لري فارس ديلينه سوخوردولار.
کسروي «زبان پاک» کيمي عـئـيبه‎جر بير ديل يارادير، «پان آريائيست»لر هله‎ده فارسي‎دا ايشله‎نن عربي و تورکو سؤزلرينه قارشي دوشمن‎جه خور باخـيرلار.
بئله بير تشبوث‎لر ديلين يـئـني‎چيليک گئديشينده زييان يـئـتيرن «آزار، آفت»-لر دير. بونلارين حاققـيندا آذربايجانلي بير مثلي دئمک يـئرينه دوشر. (کنديميزه تزه دللک گليب، ککولو ياندان قويور).
آذربايجان ديلي‎نين بو گونکو ديرچه‎ليش مرحله‎سينده، ميللي حرکاتـين‎دا گوجلنمه‎سي نتيجه‎سينده بير پارا آشـيري حرکتلر باش وئره بيلر.
اوميد ائديريک يازيچـيلاريمـيز و شاعيرلريميز، بو گونکو شراييط و طلباتي نظره آلاراق ديليميزين منليگي‎ني و کيم‎ليگيني قوروماقلا، تلسمه‎دن، بيلرکدن، گؤزو آچـيـق‎لـيـقلا حرکت ائـتسينلر.
يـئري گلميشکن نئچه تاپشيريغـي خاطـيرلاماق ايسته‎ييريک:
- خالق‎دان آيريلمايـين. سيز خالق اوچون يازيرسيز. خالقا تانـيش اولمايان لوغت‎لري ايشلتمکدن چکينمک لازيمدير. اگر يازي‎لاردا ائله لوغت‎لر ايشلنه‎کي، اونو اوخويان کوتله‎لر، باشا دوشمه‎يه‎لر، سيزين پييام‎لاريزي منيمسه‎يه بيلمه‎يه‎جکلر. بودا دوشمن‎لري سئوينديره‎جک.
- متروک تورکو لوغت‎لري، يـئرسيز اولاراق، يازي و شئعرده گتيرمک گرک‎سيزدير.
- ادبي شئعر و يازيدا يـئرلي سوزلري ايشلتمکده گرک ديققت ائديلسين.
- شيمالي آذربايجان عاليم‎ و يازيچـيلارينـين اثرلريني اليفبامـيـزا کؤچورنده، شيمالي آذربايجاندا ايشلک اولان روسجا و آوروپا کؤکلو سؤزلر و‎ ايفاده‎لر عئـيني‎ ايله کؤچورولمه‎مليدير. اونلارين فارسجا و يا عربجه تانـيش اولان قارشي‎لـيقلارين ايشلتمک يارارلي اولار. (پوئما، ليريکا… يوخ، شئعر غزل يازيلماليدير.)
- تورکييه تورکجه‎سينده ايشله‎نن لوغت و اک‎لري ادبيياتـيميزدا يايماق، خالقـيميزا تانـيش اولمايان و ديليميزين قانونلاريله اويوشمايان سؤزلري ايشلتمک دوزگون دئـييل.
- بو گونکو شراييطي نظره آلاراق لوغت و ‎ايفاده‎لر دوزلتمه‎يه تلسمه‎ملي‎ييک. واختيله صلاحييتدار عاليم ديلچي‎لر، قورولوشلار، ديليميزين قانونلارين گؤزلمکله برابر بو ايشه ساهمان وئره‎جکلر.
- عربجه و فارسجا لوغت‎ و ايفاده‎لرين ديليميزده قبول اولونان دوغمالاشميش، کوتله‎لره تانـيش اولانلارا قارشي کينه‎ ايله ياناشمامالي‎يـيق.
- «مدني، سيياسي…» کيمي ايفاده‎لرين يـئرينه «کولتورول، پوليتيکال…» ايشلتمه‎يي ديلده يـئـني‎چيليک آدلانديرماق اولماز.
ديلده يـئـني‎چيليک حرکاتي تاريخي بير ضرورت دير. ديل ساده‎لشيب، گرک‎سيز يابانچي سؤز و ‎ايفاد‎ه‎لردن اؤزونو تميزله‎يه‎جک. ادبي يازيلي ديل خالق ديلينه ياخـين‎لاشماق اوغروندا ايره‎لي‎يه‎جک. مکتب‎لر و عالي مکتب‎لر لازيمي و صلاحييـتدار کادر حاضيرلاياراق آکادئمي قورولماغـينا ايمکان ياراداجاق و عاليم‎ ديلچي‎لريميز عئلمي اساسلار اورزه ديليميزين قانونلارينا اويغون بئله بير حرکتيني اوغورلو ايره‎لي‎ييشينه يارديم ائده‎جکلر.
www.azsav.com/adabiat/sav/?key=18