سميتگو
سميتگو
شكاك آديندا بير نئچه ائولي ائل ، 1280 نجي گونش
ايللرينده بو گونكو سوريه آدلانان اولكه نين شمال شرق يئرلرينده بير كوچري ائل
كيمي ياشايرديلار. اونلارين ايش لري مالدارليق و آل – وئر ( چرچي ليق ) اولاراق ،
كوچ حالينده ، سوريه يئرلريندن گئچيب و بو گونكو عراق اولكه سينين شمال سرحدلرينه
گلميش لر . 1297 نجي گونش ايللرينده دونيا بيرينجي محاربه زامانيندا ، تامام اولكه
لر دارماداغين اولدوغو يئرده ، ان آغير ضربه عثمانلي امپراطورلوغونا دئيميش دير .
اون لار اولكه بو امپراطورلوقدان آيريلاركن ، اورتا آسيا و شرق آوروپا و قافقاز
يئرلري بير بويوك اتنيك و سياسال دئيشيك ليك لره شاهد اولموش لار . شهرلر و كند لر
مختلف اردولار و قوشون لار ساريسيندان باسيليب و تالان اولوردو . آنجاق شهرلر بئله
امن سيز اولدوغو حالدا ، كوچري ائللر و دئمك يئري – يوردو بللي اولمايان ائللرين
احوالي نه قده ر پوزغون اولورموش ، بللي بير سوزدور . شكاك ائلي بو ائللردن بيري
اولاراق ، ايران و عثمانلي سرحدلرينه سورونركن ، داها مالدارليق ائتمه يي ترك
ائديب و زامان لا موناسب ، چال چاپ ائتمه يي اوزلرينه بير صنعت كيمي سئچميش لر !
اونلار بئله ديرگين احوالاتدان فايدالاناراق چهريق قالاسي و چئوره سيني اوزلرينه
گوتوروب و ايران – عثمانلي سرحددينده قرار تاپيرلار . دئدييميز بو تاريخ ده ايران
پادشاهي مظفرالدين شاه قاجاردير و آذربايجان والي سي نظام السلطنه دير . سرحدلردن
آشان مسافرلر و ائللر فريادي ، شكاك لارين چال چاپ و قتلي غارت لريندن ، نهايت
نظام السلطنه نين قولاغينا چاتير و او بير اردو شكاك لاري يئرلرينده اوتورتماق
ايچون سرحدده گوندرير . اردو باشاريلي اولوب و اونلاري حاصارا سالير و شكاك لار
داها چال چاپ ائتمه ديك لرينه سوز وئرير و بو سوزه ضامن ، جعفر آدلي بير باشچي
لاريندان تهرانا گوندريرلر . آمما نه شكاك لار صنعت لريندن ال چكيرلر و نه تهران
اونلارا سوز وئرديي كيمي قالير و جعفر تهران دا هلاك اولور . اونون قارداشي
اسماعيل ، شكاك ديلينده سميتگو دئيله ن ، بو دونه قارداشي قانينا قصاص دئييب و
داها هيزلي مئيدانا گلير . او ، قارداشي انتقامينا غربي آذربايجان شهرلرينه و
كندلرينه هجوما باشلايير. آز زامان دا چهريق چئوره سينده اولان هر نه كند و اوبا و
آوادانليق تالانلانير و اهالي سي يا هلاكته چاتير و يا اورمويا قاچيرلار . ايران و
عثمانلي سرحد كند و شهرلرينده ياشايان مسيونرلر – كنسول لار – ماژورلار.... كيم و كيم لر بئله
موناسبت لردن آرتيق فايدالانماق ايچون بير بيرينده ايره لي سوروب و دئمك سميتگو نو
هر تهرله حمايه ائتمه يه باشلاديلار . آمريكالي مستر داد اونلاردان بيري دير .
1297 نجي ايلده اورمو والي سي سردار فاتح بللي اولور آمما تبريز و اورمو خالقي
اونون خاين اولماغين بيليب و ايش باشينا گلمه ينه مانع اولولار . آمما تهران اونا
گوره اصرارلي دير و نهايت فاتح اورمويا گلير و ايلك گونلرده سميتگونو يانينا
چاغيرير و اونو عزيزله يير ! ايندي فاتح سميتگويله بيرليك ده خالقي سويماغا باشلايرلار
. بو آرادا آمريكالي ژنرال پاگارد دا اورمويا گلير و سميتگويا بير شام قوناخليقي
وئرير و اونو بير ژنرال كيمي اوجالدير . اورمو خالقي هئله سميتگونون چال چاپ
لاريني و يوزلر آذربايجانلي اولدورمه ييني ياددان چيخارتمايب لار ، پاگاردين
ائوينه توكولوب و سميتگو آتلي لاريله پاگاردي سلامت شهردن چيخاريرلار .سميتگو
پاگاردين سفارشي له گولمانخانا ليمانين تصرف ائدير و اورمو – تبريز يولونو بورادان
باغلايير . همين گونلرده بير انگليز اردوسو اورمويا داخل اولور و سميتگويا سلاح
گئتيرمه سي بللي اولور . سپهدار ، آدربايجان والي سي ، انگليز كنسولو فرماني
اوزوندن ، سميتگويه سردار نصرتي آديني وئرير و بير طنطنه لي مراسيم ده بو عنواني
اونا باغشلايير ! سميتگو بو عنواني قبول ائتمه يه بير شرط قويور و او سردار فاتح
يئني دن اورمويا گلمه سي دير ! تهران اونون بو ايسته يين قبول ائدير و فاتحي يئني
دن اورمويا گوندرير . سميتگو آتلي لاري اونو چوخ اوزاق مسافه دن قارشي لاييب و
پئشواز ائديرلر . فاتح تهران دان سميتگويا بير تكليف ده گئتيرميش و او ( عثمانلي
تورك لرله آذربايجان تورك لري آراسيندا اولان يئرلري كورد ائللري له دولدورماق دير
) . سميتگو فاتح له و يوزلر آتلي سي له مانع سيز اورمويا داخل اولور و شهرين صاحب
منصب لرين اوزو سئچمه يه باشلايير و تابي كي هر نه شكاك وار ايش باشينا بويورور .
داها اورمو خالقيندان و چئوره آوادانليق لاريندان امن امان گوتورولور و سميتگو
آتلي لاري ايسته ديك لري كيمي هرنه ائو – اكين يئري – باغ – بازار – توكان – مال – دولت –
قادين – اوشاق ... اله گئچيريب و بيلديك لري كيمي ائديرلر . اورمو خالقي چوخلو اعتراض لار ائديرلر
و چوخلوسو بو اعتراض اوسته هلاكته چاتيرلار . آنجاق تهران بو ايشي ساكت لمك ايچون
فاتحي گوتوروب و يئرينه انتصار آدلي بيريني گوندرير . آمما سميتگو ميرزا علي اكبر
آقا آديندا بيريني اورمويا والي ائدير و انتصاري قبول ائتمير . ها بئله سميتگو
ديگر كورد ائللرينه خطاب گوندريب و اونلاري اورمويا چاغيرير . آمريكا دولتي
كوردلره هر بير باشا بئش دولار پول وئرير و انگليز دولتي هر بير كورده بير سلاح
يئتيرير . سميتگو بئله ليك له اورمونو تامام اله گئچيرير و داها سونرا عمر شكاكي
گولمانخاناني تصرف ائتمه يه گوندرير . اسد آقا خان ، گولمانخانه ني اونلارا وئرمك
ايسته مير و تبريزدن يارديم ايسته يير
. محاربه اثناسيندا يارديم گمي لر گولمانخانيا ياخين
لاشرلار آمما محاربه ني گوروب و دالي چكيليرلر . اسد خان ارونق يول ايله تبريزه
ساري دالي گئدير و سميتگو اردوسو بوندان فايدالانيب و سلماس و خوي شهرين اله
گئچيريرلر . بو يوروش لرده مدافعه سيز سلماس – خوي و اورمو خالقيندان ايكي مين دن
آرتيق آدام هلاك اولوب و همين قده ر ده يوللاردا آجليق دان و يا شاختادان دوشوب و
اولورلر . يول قيراقلاري گوناهسيز آداملارين مئيت لريندن بير او قده ر دولوب دور
كي داها اونلاري توپلاييب و توپراغا تاپيشيرماق امكان سيز اولور . سئرا سون سنگر
قاراقشلاق و لكستان ماحال لارينا گلير . بو يئرلرين اهالي سي سميتگونون برابرينده
اوزلرينه سلاح تاپيب و توپلاييبلار . آمما چوخ تاسف كي سميتگو داها عادي توفنگ له
يوخ بلكه بو دونه مسلسل و توپ لارلا محاربه يه گئدير . قاراقشلاق و لكستان اهالي
سي احوالي بو گونلرده بلكه دونيانين ان آجي حادثه سي سايلا بيلير . حاكميت دن ال
اوزموش و اوز گوج لرينه قالان خالق ، الي يالين و حمايه سيز ايكي گون داوام گئتيره
بيلديلر و سميتگو اردوسو اونلاري اوچونجو گونده خزل كيمي يئره توكوب و بير او قده
ر اهالي دن بئش – اوش نفر ساغلام قالا بيلديلر!
خوي و سلماس اهالي سي بيرلشيب و 1298 ايلك گونلرينده
سميتگويه قارشي آياغا قالخديلار .آغير دويوش لردن سونرا اهالي باشارا بيلديلر
سميتگونو شهردن قوغسونلار . بو ظفردن سونرا سميتگو باشينا توپلانان كورد باشچي
لاري اونو ترك ائتمه يه باشلاديلار . سميتگو چهريق ده حصره دوشدو . همين گونلرده
عين الدوله تهران دان آذربايجانا والي اولوب و گليردي آمما تبريز خالقي اونو بير
خاين اولاراق قبول ائتمه ييب و او زنجان دا قالميشدي . سميتگو زاماندان فايدالانيب
و عين الدوله يه بير مكتوب گوندريب اوندان آمان ايسته دي . عين الدوله يالانچي بير
نئچه شرط قويوب و اونا آمان وئردي و خوي – سلماس اردوسوندا اولان ژاندارم لاري
گئري قايتاردي . اهالي شهرلرينه قايديب و اوچ گون سونرا يئنه سميتگو آتلي لاريله
چال چاپا باشلادي !1299 دا امين الملك و عين الدوله تبريزه وارد اولدولار آمما
خياباني اونلارا قارشي دايانيب و آذربايجان پروبلم لريندن خبرسيز اولدقلاريني دئدي
. تبريز خالقي ايسه اونلاري قارشي لاماييب و نهايت مجبور ائتديلر تهرانا گئري
قايتسين لار . تهران بو دونه مخبرالسلطنه ني آذربايجانا والي گوندردي . مخبرالسلطنه
حيله كار بيري دي و خياباني ني حيله ايله هلاكته يئتيردي . همين بو گونلرده اورمو والي سي
سميتگونون تعين ائتديي ارشدالمالك ، اورمو خالقينا قالماز ظولوم لري ائديردي .
اهالي شكايته گلديلر . سميتگو عمر آقاني اهالي سوزونه يئتيشين دئيه ، اورمويا
گوندردي . عمر آقا شهرچايي كناريندا قيصر خانيم آدلي بير ساراي دا دوشوب و اهالي
دن ايسته دي آقشام چاغي اورايا توپلانيب و شكايت لرين يئتيرسين لر . عمر آقا نين
اتلي لاري شهره دوشوب و خالقي زورلا قيصر سارينا توپلاديلار . عمر آقا مئيدانا
گليب و دئدي : اورمولولار قيرخ مين توفنگ و قيرخ مين تورك ليره سي توپلاييب و
سميتگويه وئرمه لي ديلر و تا او زامان كيمي كي اونلاري توپلانماييب لارقيصر ده
اولان اهالي گيرو ساخلاناجاق لار ! و داها سونرا سارايين قاپو لاريني باغلاييب و
اهالي ني حبسه سالديلار . او گئجه سووشدو و صاباح دان كورد آتلي لار گيرو لاري
دويوب – سويوب و بيچاره لردن هر بير تهرله وار – دولت لرين آليب و توپ – توفنگه
چئويرديلر ! بو سويقون بير آي تامام داوام ائتدي و حصرده قالان اورمو خالقي عقله
گلمز بلالري بو بير آي عرضينده سميتگودان گوردولر . اورمو شهري بئله اولدوغو حالدا
كندلر و ماحال لار احوالي بللي دير . اونلارين فريادي دونيايا چاتيردي آمما تهران
ساكت جه دايانيب و تامشا ائديردي . تبريز والي سي نومايش ايچون بير نئچه ژاندارمي
سويوق بولاغا گوندردي آمما او بيچاره لرده ايلك گونده سميتگو ساريسيندان مسلسله
باغلانيب و تامام هلاك اولدولار . سميتگونون جنايت لري نهايت قاراداغلي لاري
مئيدانا گئتيردي . قاراداغلي آتلي لار اورمو خالقيندان حمايه ايچون اوچ مين نفره
كيمي ييغيشيب و امير ارشد باشچي ليق ايله محاربه يه عازم اولدولار . مخبرالسلطنه
امير ارشددن چوخلو ناراضي اولدوغونا گوره و قاراداغلي لاردان قورخوسونا گوره ، بو
محاربه يه هئچ مانع اولمادي و بير سوزده دئدي : هر هانسي بو محاربه ده هلاك اولسا
بيزيم خئيريميزه دير !( سميتگو و يا امير ارشد ) . هئله 1500 ژاندارم دا امير ارشد
اردوسونا علاوه ائتددي . آنجاق ايلك گونده امير ارشد و اردوسو بيرليك ده سميتگونو
اورمودان قوغماقي باشارديلار آمما چوخ عجب كي همين گونون آقشام چاغيندا امير ارشد
دالدان گولـله لنيب و هلاك اولدو . اونون اولوم خبريني ائشيده ن قاراداغلي لار
پريشان اولوب و محاربه دن ال اوزدولر . سميتگو ايسه موناسبت دن فايدالانيب و يئني
دن يوگورمه يه باشلادي . مخبر السلطنه امير ارشدين اولوم خبريني ائشيدندن سونرا
گوله رك دئدي : امير ارشدين باشدان سووشماسي اردويا خرج ائتدييم يوز مين تومنه
دئيرميش!
آنجاق بو محاربه ده گوناهسيز ژاندارم لارين مين دن چوخو
هلاك اولدولار . 1299 – اوچ اسفند ده تهران دابير نظامي كودتا اوز وئرير و
رضاميرپنج ايش باشينا گلير . بير ايل سونرا او ، ماژور حبيب الله خاني سميتگو يا
قارشي گوندرير . آمما 19 بهمن 1300
ده ژاندارم لار و قزاق لار آراسيندا دهشتلي بير محاربه
تبريزده اوز وئرير و سميتگو و اورمو ياددان چيخير . بو دونه ايسه سرتيپ امان الله
جهانباني سميتگويه ساري گوندريلير . البته سميتگو اوزو چهريق ده سالديرديغي بير ساراي
دا چوخلو قادين لاريله مشغول ايدي و سيد طه اونون فرمان لارين سوروردو . سيد طه
امان الله خان اردوسون دارما داغين ائدير . ايكينجي يوروش 1301 مرداد آييندا
باشلايير . خوي و سلماس دان كونولو اولان چوخلو كس لر بو محاربه يه قوشولوب و ايكي
گون آغير دويوش دن سونرا سلماس
– خوي – قاراقشلاق – لكستان – گولمانخانا- شرفخانا و
اورمو سميتگودان آلينير . سميتگو و آدام لاري يئنه چهريق ده حصره دوشورلر . او بير نئچه
قادين و اوشاق و مال – دولت گوتوروب عثمانلي يا ساري قاچير . تورك اردوسو اونو
تركيه توپراغينا آلميرلار . سميتگو بئله ليك ده ايكي ايل تامام سرحدده ياشايير .
ايكي ايل سونرا 1303 ده ايران حاكميتي اونا ايذين وئرير يئني دن ايران توپراغينا
گليب و چريق ده مرزدارليق ائتسين !! سميتگو چهريق ده يئرلشيب و آز زامان گئچمه ميش
دير كي 700 آتلي له يئنه چال چاپا باشلايير . بو دونه باشاري سيز اولور و يئنه ده
سرحدده قاچماغا مجبور قالير . بير ايل بوندان سونرا سميتگو اشنويه نين كورد والي
سي له دوستلوق سالير و 27 تير 1309 دا سرلشگر مقدم له گوروش قراري آلير . او ،
ايسته يردي رضاشاها ائتديي خدمت لر برابرينده بير پارا طلب لر و توقعي لر بيلديرسين
. نه دن كي ايكي تورك خالقي آراسيندا سرحد ياراتماغي او ، رضاخان فرماني له
باشارميشدي و يوزلر كورد ائليني هر بير دياردان چكيب و شمال شرق سرحدلرينده
يئرلشديرميشدي . مقدم اونا گوروش وعده سي وئرير آمما همين گونده اشنويه كوچه
لريندن سووشاركن داملاردان آتيلان گولـله لر له او و ديگر يانيندا اولان آتلي لاري
هلاكته چاتديلار . اونون آرواتلاري هر بيري بير كورد ائل باشچي سي له ائولنديلر و
ائولادلاريندان ايكي اوغلونو رضاخان اوز حمايه سينه آلدي و اونلاري بير عومور
ساپورت ائده رك آوروپايا گوندردي تا تحصيل آلسين لار . سميتگونون عائله سي پهلوي
حمايه سيني تا 1332 ايلينه كيمي آلا بيلديلر.
هرحالدا سميتگو بلكه كوردلره بير ثابت يئر تاپماق
طلبينده چوخ جنايت لر ائديب و بو باره ده اوزوندن دهشتلي خاطره لر خالق يادداشيندا
قويموش دور آمما بو آرادا انگليز و آمريكا و حتي روس دولت لري ائتديي جنايت لري ده
گوزدن قويماييب و اونلارين دومانليق سئومه لريني آنمالييق . بئله محاربه لر سايه
سينده نه تك كورد ائل لري بير بللي سرحد ده ماليك اولماديلار بلكه آذربايجان
خالقيندا بير خوشا گلمز تاريخ صحيفه لري ياراديب و ايكي شرق خالقي آراسيندا بير
اونودولمايان كينه ياراتديلار .
و چوخ عجب كي استعمارچي حاكميت لر هئله ده بو تاريخي
سووموش متد لاري يئني دن ايشه توتماق فيكرينده گورونورلر . هرحالدا بير خالقين
ياشاماغينا و البته شرف و عزت له ياشاماغينا تكجه همين خالق اوزو باشارا بيلير ،
ديگرلردن اومماق هئچ زامان ثمرلي اولماييب دير و يقين كي اولماياجاق دير.
زهره وفايي

http://www.kitablar.com
http://www.kitablar.org/