ANLAM XƏSTƏLİYİ VƏ QAYNAQ NOSTAGİYASI

EYVAZ TAHA

İngilis solşu mütəfəkkir Terri İgelton'un nəzərincə postmodernizm, iddia etdiyindən daha artıq cəfəngiyyat törədib.
Əlbəttə bu tənqidi milli məclisin bir üzvünün qəribə iddiası ilə dəyişik salmamalıyıq.
O, 1998-ci ildə "Postmodernizm nədir" başlıqlı bir məqalənin təecüməsini nəşr etdirdiyimdə demişdi:
"Bu E.Taha posmodernizmlə Azərbaycanı dağıtmaq istəyir."
Hər halda bu gündən etibarən Postmodernizm haqqında təqdim eliəcək silsilə yazılarımın əsas hissəsinə keçməzdən öncə vurğulamalıyam ki, bu termininin adı çəkildikdə ağzımız sulanmamalıdır.
Mən ümumiyyətlə (və özəlliklə bu yazıda) ona müsbət baxıramsa, adı tez-tez çəkilən o maraqlı axımın mənfi cəhətlərinə göz yummuram.
Gümanımca bircə örnək yetər: postmodernizmdə "real ilə hayperreal"ın və "həqiqətlə yalan"ın sınırlarının pozulmasına diqqət yetirsək, insanla bağlı faciədən başqa nəsə görməyəcəyik. Bu gedişin əlüstü nəticəsi isanın "diskursiv zorakılıqlar"a məruz qalaraq insanlığını itirməsidir:
Gülər üzlü qorxunc diktator güclərin həm subyektinə çevrilməsidir, həm də obyektinə.
Bu isə özünü özgür hiss edən, eyni halda əsirliyinin fərqində olmayan kölə bir varlığın taleyidir.
Məncə, Dekart'ın lovğa və mütəkkəbbir subyekti diktatorluğa gətirib çıxarırsa, postmodernizmin ortalığa atdığı öləzi, dağınıq və çaşqın subyekt diktatorluğa boyun qoyur.
Bəşər həmişə "anlam" mələyi ilə qol-boyun yaşayıb.
Anlamı olmayan və ya anlaşılmaz olan olan fenomenlərdən isə hürküb, qorxub.
O həmişə güman edib ki, fenomendə, mətndə, sözdə, sənət əsərində, mükəmməl və kəskin bir məna var.
Derrida bu təsəvvürü dağıdır.
O, əlbəttə, hər bir mümkün anlama qarşı çıxmır və ya tam anlamsızlığı müdafiə etmir, anlaşılmaz, qaranlıq, dağınıq, yarımçıq və iç-içə mənaların axtarışına çağırır.
Strukturalistlər "işarə"lər [sign] barəsində deyirlər ki, işarələrin anlamı aydın deyildir, hər bir işarənin anlamını o biri işarə ilə anlamaq olar, yaşıl çırağın təkbaşına anlamı yoxdur, qırmızı çırağın yanında anlam qazanır.
Derrida'nın sözüylə desək, «yazı çalışır ki, özünü mənanın bütövlük nöqtəsində (dustaq olmaqdan) qorusun. Anlamsızlıq təhlükəsini qəbul etmək bir növ oyun çıxarmaqdır ki, hər bir əsas sözcüyün, hər bir əsas qavramın və hər bir əsas ibarətin xülasəedici və hakim fakta çevrilməsinə mane olur».
Demək, mətndə yaranmiş fərqliliklər və uçurumlar, tanrıcıq sayağı varlığını qoruyan bir mərkəzin hüzurundan onu amanda saxlayır.
Bu məsələni sadələşdirmək istəsək, dildəki sözcüklərdən yardım ala bilərik.
Hər sözcüyün mənasını qavramaqda həmişə gecikmə baş verir və nəhayətdə anlam yarımçıq qalır.
Çünki hər bir sözcüyün anlamı başqa sözcükdədir, o başqasınınkı da başqasındadır.
Beləliklə son anlama və ya ilkin həqiqətə çatmaq olmur.
Bu silsilə, zəncirvari baş alıb getdikcə, sanki anlam da gizlənə-gizlənə geri çəkilir.
Sanki anlamın önünə asılmış hər bir örtüyü yana vurduqda başqa bir örtüklə qarşılaşırıq və yalnız anlamın kölgəsini arxadakı örtükdə görürük.
Görəsən bu kölgə anlama aiddirmi?!
Görəsən son örtüyü arxasında anlam varmı?
Bununla da həm məna dağılır, həm də mənanın söykəndiyi başlanğıc mifi.
Bu nə deməkdir?
Derrida başda olmaqla postmodernistlər əsasən ilk nöqtə, ilkin həqiqət və birinci mənanın qaynaqlandığı bulağa qaramsar [bədbin] baxırlar.
"Başlanğıc" nə deməkdir?
Lavrens Kehun'un nəzərincə, başlanğıc istənilən nəsnənin qaynağının qavramıdır: rasional araşdırmaların amacı kimi nəzərdə tutulmuş nəsnə.
Başlanğıcı axtarmaq, fenomenlərin arxasını görməyə boş yerə çalışmaq və ya onların son fundamentini müşahidə etməyə can atmaqdır. "Ego" ilə bağlı modern fəlsəfələrin (Ekzistensializm, Psixoanaliz, Fenomenologiya və hətta Marksizmin) başlıca məqsədi eqonun qaynağını axtarmaq, orijinallığa çatmaqdır.
Postmodernizm belə bir imkanı hiddətlə danır; reallıqlara şübhə ilə baxır; və ya onların vücudunu inkar edir.
Postmodernizm fenomen pərdəsi arxasındakı dərin gerçəkliklərin qaynaq və bulağına yenidən gedib çatmağı absurd sanır.
Hətta onları yenidən göstərməyə qayıtmağı gərəksiz adlandırır.
Vaxtaşırı eşitdiyimiz "hər müəllif ölü bir müəllifdir", qaynaq [origin] inkarının təzahürüdür.
Çünki müəllifin niyyətinə söykənməklə hansısa mətnin anlamını təhəkkümmi surətdə aydınlatmaq olmaz.
Müəllifin niyyəti mətnin idrakında başqa faktorlardan daha böyük rol oynamır.
Müəllifin niyyəti mətnin mənşəyi deyil.